"Uyghur éli xitayning emes, belki ulugh türkistanning bir parchisi"

Uyghurlar tarixta bir qanche qétim musteqil dölet we impératorluq qurghan medeniyetlik bir millet. Türk tarixchilar Uyghur diyarini ulugh türkistanning bir parchisi dep qaraydu. Shuning üchün sherqiy türkistan dep ataydu. Xitay tarixchilar we xitay da'iriliri Uyghur diyarini xitayning bir parchisi dep dawa qilmaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2010-12-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitaylar teripidin shinjang dep atilip kéliwatqan sherqiy türkistan xeritisi
Xitaylar teripidin shinjang dep atilip kéliwatqan sherqiy türkistan xeritisi
RFA

Merhum eysa yüsüp aliptékinning wapatining 15 ‏- yili munasiwiti bilen uyushturulghan yighinda türk dunyasi tetqiqat wexpining re'isi proféssor turan yazghan ependi türkistan heqqide söz qilip mundaq dédi: "sherqiy türkistanda ilgiri yüzde 5% pirsentini teshkil qilghan xitaylar bügünki künde yüzde 60% pirsenttin éship ketti. Ottura asiya dégen bir shey'i yoq, ottura asiya ruslar we in'glizlar qollan'ghan bir atalghu. Bizning türk külkilirimiz bolghan yerlerning ismi ulugh türkistan. Ulugh türkistan, gherbiy türkistan we sherqiy türkistan dep ikkige ayrilidu. Bügünki künde gherbiy türkistanda musteqil jumhuriyetlirimiz bar, emma sherqiy türkistanda weziyet bashqiche bolup, eslide dunyagha pen - téxnikini, ilim - meripetni tunji qétim dunyagha tarqatqan medeniyet böshüki sherqiy türkistan xitayning ishghal astida. Ulugh türkistan dégen haman sherqiy türkistan we türkiye qatarliq pütkül türk dunyasi eqlimizge kélidu."

Ghoja exmet yesewiy wexpide uyushturulghan eysa yüsüp aliptékinni xatirilesh yighinida söz qilghan wexpining re'isi proféssor erdughan esliyüje ependi türkistan dégen témida toxtilip mundaq dédi: " hemmimizge melum bolghandek, türkistan qedimi bir türk yurti. 5Milyon 716 ming kwadrat kilométir yüz ölchimi bar, qedimki iptida'iy tarixtin bashlap 1924 ‏- yilighiche, türkistan bolup tonulghan. 1924 ‏- Yili 10 ‏- aydin bashlap impéri'alizm küchler qedimi türk yurtining ismini özgertip ottura asiya dep atidi. Bu türk yurti ulugh türkistanning 1milyon 800 ming kwadrat kilométir zémini sherqiy türkistan dep atalghan. Emma, bizning türüklük üchün xizmet qilidighan ziyaliylirimiz qatarliq köp sandiki kishiler ottura asiya dep atap kéliwatimiz."

Biz yene buheqte téximu köp melumatqa érishish üchün, Uyghur alimlarning pikir - qarashlirini igiliduq. Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining oqutquchisi proféssor alimjan inayet sherqiy türkistanning xitayning bir parchisi emesliki heqqidiki tarixi pakitlarni otturigha qoyup mundaq dédi: "sherqiy türkistan xitaylar biljirlighandek ezeldin béri xitay tupriqi emes, belki türklerning yurtidur. Xitaylar 1884 yilighiche bu zéminni "gherbiy yurt" dégen menige ige "xiyü" dep atap kelgenidi. "Xiyü" yeni "gherbiy yurt" xas isim emes, belki omumiy isim bolup, sherqiy türkistannimu öz ichige alghan ottura asiya zéminining köpligen jaylirini körsitip béridu. 1884 Yilidin étibaren, xitaylar bu zéminni "yéngi mustemlike" dégen menige ige "xin ji'ang" ismi bilen atap, bu rayonni özlirining ishghal qiliwalghanliqini étirap qilmaqta.

Sherqiy türkistanning gherb höjjetliridiki ismigha kelsek, “shahname”ge köre, miladidin burunqi dewrlerde türkler yashighan yerler "turan" dep atilatti. Miladi 7 esirdin kéyin, "turan" ismi ereb we fars menbelerde "türkistan"gha özgertildi. Marko poloning "sayahetname"side sherqiy türkistan rayoni "büyük türkiye" dep atalghan. Turpan tékistlirige köre, Uyghurlar özliri yashighan bu jaylarni "Uyghur éli" dep atighan. "Büyük türkiye" dégen menige ige "ulugh türkistan"ning gherbiy qismi 19 esirning ikkinchi yérimida ruslar teripidin ishghal qilin'ghandin kéyin, sherqte qalghan qismi "sherqiy türkistan" dep atilishqa bashlidi.

Xitaylar: "Shinjang (sherqiy türkistan) ezeldin xitay zéminidur" dégen jümlini özlirining sherqiy türkistanni bésiwélishining sewebi qilip körsetmekte. 751 Yili yüz bergen talas urushidin kéyin, xitaylar bu tupraqlargha ming yilghiche yéqin yolimidi. Shunga xitaylarning: "Sherqiy türkistan ezeldin xitay zéminidur" déyishke qilche heqqi yoq. Xitaylarning sherqiy türkistanni "shinjang" dep atishi we xitaylarning 1940 yilidin 1950 yilighiche bolghan ariliqta sherqiy türkistandiki omumiy nopusi bu zéminning ezeldin xitay zémini emeslikini ispatlap bermekte. 1941 ‏- Yilidiki nopus istatikisida sherqiy türkistandiki Uyghurlarning nopusi 2 milyon 984 ming bolup, omumiy nopusning 88% pirsentini igileydu. Xitaylarning nopusi 187ming bolup omumiy nopusning 5% pirsentini igileydu."

Bu heqte se'udi erebistan jidde radi'osi türkistan bölümining xadimi Uyghur ziyaliy sirajidin ezizi tarixta Uyghurlarning bir qanche qétim öz aldigha musteqil dölet we impératorluq qurghan xelq ikenlikini ipadilep mundaq deydu: " sherqiy türkistan zémini pütünley seddichin sépilining sirtida qalidu. Seddichin sépili xitaylarning teswiride "qebih qebililer" dep atalghan qebililerning hujumliridin xitayni mudapi'e qilish meqsitide insha qilin'ghan. Mana bu türkistanning xitay tupriqi ichide emeslikining tarixiy bir delilidur. Uyghur xelqning tarixini közdin köchüridighan bolsaq, bularning uzun tarixtin béri
‏" Orxun Uyghur döliti "( 646 - 840), " Qaraxaniylar döliti " (840 - 1212), "Uyghur se'idiye xanliqi" ( 1514 - 1679), " Bedölet yaqub beg qurghan qeshqeriye döliti" (1860 - 1875), " Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" (1933 1934), "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" (1944 - 1949) qatarliq musteqil döletler qurghanliqlirini körimiz.

Sherqiy türkistan 1949 - yili kommunist xitaylar teripidin ishghal qilin'ghandin béri, sherqiy türkistan xelqi üzlüksiz halda qarshiliq körsitip keldi. 60 Yilning mabeynide xitaygha qarshi élip bérilghan inqilabiy heriketlerning sani 460tin éship ketti. Bu heriketlerning dawam qilishimu sherqiy türkistan xelqining xitaylardin ayrim yashap kelgen we birge yashiyalmaydighanliqini ispatlap turidu."

Toluq bet