'юқири қатлам әмәлдарлириниң алмаштурулуши һәм мунәввәр уйғур зиялийлириниң әһвали'

Хоңкоңда чиқидиған "асия һәптилик журнили"да, "шинҗаңдики юқири қатлам әмәлдарлириниң алмаштурулуши һәм мунәввәр уйғур зиялийлириниң әһвали" намлиқ мақалә елан қилинған. Мақалидә нөвәттә уйғур аптоном районидики партком секретариниң алмаштурулуши, "5 - июл үрүмчи вәқәси" дин кейинки уйғур вәзийити һәм илһам тохти, ғәйрәт нияз қатарлиқ уйғур зиялийлириниң нөвәттики әһвали һәққидә тохталған.
Мухбиримиз миһрибан
2010-04-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, вашингтон почтиси гезити бүгүн, 4 - йанвар, елан қилған  профессор илһам тохти "ғәзәпләнгән бир аз санлиқ, аваз чиқиридиған җай тапти" дегән мақалиниң тордики көрүнүши.
Сүрәт, вашингтон почтиси гезити бүгүн, 4 - йанвар, елан қилған профессор илһам тохти "ғәзәпләнгән бир аз санлиқ, аваз чиқиридиған җай тапти" дегән мақалиниң тордики көрүнүши.
www.washingtonpost.com Дин елинди.

"Асия һәптилик журнили" да елан қилинған мақалидә, алди билән бултур гуаңдуңда йүз бәргән, "26 - июн" шавгүән оюнчуқ завутида хитай ишчиларниң уйғур ишчиларни уруп яриландуруш һәтта өлтүрүш вәқәси; райондики уйғурларниң һөкүмәткә наразилиқи сәвәбидин йүз бәргән, "5 - июл үрүмчи наразилиқ намайиши"дин кейинки вәзийәтниң йәнила җиддий һаләттә турғанлиқи мундақ баян қилиниду:

"Бултур 5 - июл күни үрүмчидә йүз бәргән вәқә 60 йилдин буян районда йүз бәргән әң еғир, әң хәвплик бир вәқә болди, "26 - июн шавгүән вәқәси"ниң бир йиллиқиға пәқәт икки ай вақит қалған мушу күнләрдә, хитай мәркизи һөкүмити райондики әмәлдарини йөткиди.Мушу күнләрдә райондики вәзийәт йәнила җиддий һаләттә турмақта. Районда бу 8 ай ичидә йүз бәргән бир қатар вәқәләргә нисбәтән һөкүмәтниң тәшвиқати билән, хәлқниң чүшәнчисидә зор пәрқ бар, униңдин башқа, районниң йәрлик аһалиси болған уйғурлар билән райондики көчмән хитайларниң районда йүз бәргән вәқәләргә нисбәтән қариши охшимайду. Йәрлик уйғурлар билән көчмән хитайлар оттурисидики мунасивәт йәнила җиддий һаләттә."
 
Мақалидә, хитай мәркизи һөкүмитиниң, қаттиқ қол сиясәт йүргүзүш билән "төмүр мушт" намини алған ваң лечүәнни йөткәп, униң орниға хунән өлкисиниң партком секретари җаң чүншйәнни уйғур аптоном райониниң партком секретари қилип бәлгиләшкә мәҗбур болғанлиқи мундақ анализ қилиниду:

"Хитай мәркизи һөкүмити нөвәттә уйғур аптоном районидики җиддий вәзийәтни пәсәйтишни ойлаватса керәк. Шуңлашқиму вәқәдин кейин, хәлқниң қаттиқ наразилиқини қозғиған ваң лечүәнни йөткәп кетип, униң орниға җаң чүншйәнни партком секретари қилип тәйинлиди. Бу әһвал кишиләрдә районниң бундин кейинки сиясий вәзийитидә өзгириш болуши мумкинмиду дегән үмидни туғдурмақта. 24 - Апрел күни ваң лечүәнниң вәзиписидин қалдурулғанлиқи елан қилинғанда райондики көчмән хитай пуқралириниң поҗаңза етип униң тәхттин чүшкәнликини тәбриклигәнлики, райондики уйғурларниңла әмәс, бәлки хитай көчмәнлириниңму униңға қаттиқ нарази икәнликини испатлимақта."

Мақалидә гәрчә, хитай мәркизи һөкүмитиниң райондики әмәлдарни йөткигән болсиму, әмма район вәзийитидә йәнила чоң өзгириш болмиғанлиқини, хитай һөкүмитиниң районда йүргүзгән сиясәтлирини тәнқид қилған һәм уйғурларниң қануни һәқ - һоқуқлири мәсилисидә яхшилиниш болушини үмид қилған илһам тохти, ғәйрәт ниязға охшаш бир қисим уйғур зиялийлириниң хитай қанунида бәлгиләнгән һәқ - һоқуқлириниң йәнила еғир таҗавузчилиққа учраватқанлиқи төвәндикидәк баян қилиниду:

"Узун йиллардин буян мәркизи һөкүмәтниң уйғур аптоном райониға қаратқан сияситидә, йеңичә тәңшәш һәм өзгириш болушни арзу қилип келиватқан бир қисим уйғур мутәхәссислириниң, хитай қанунида бәлгиләнгән нормал кишилик қануний һәқ - һоқуқлириму капаләткә еришәлмигәнлики үчүн, улар ваң лечүәнниң тәхттин чүшүшигә нисбәтән авам пуқралардәк хушал кәйпият һәм тәбрикләш һессятида болалмиди. 20 Йилдин буян бу район һечқачан тинч болмиди. Ички җәһәттики уйғурларға қаритилған миллий сиясәттики йетәрсизликләр, сиртқи җәһәттики "һазирқи заман ислам һәрикити" һәм "өз тәқдирини өзи бәлгиләш" һәрикәтлириниң тәсиридә, районда көп қетим наразилиқ һәрикәтлири йүз бәрди. Әмма йәрлик һөкүмәт бу вәқәләрни қаттиқ қоллуқ билән бастуруш тәдбиринила қоллинип, вәқәниң йүз беришидики һәқиқий сәвәб һәққидә издинишни халимиди. Һәтта райондики миллий мәсилиләр вә диний мәсилиләрни яхши һәл қилиш тәклипини бәргән мунәввәр уйғур мутәхәссислири һәм зиялийлириға қарита бастуруш сияситини қолланди. Бу қетим түркийидики хәлқара түрк дуняси тәтқиқат йиғиниға бериштин тосуп қелинған, мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти илһам тохти әпәнди һәм, "5 - июл вәқәси" дин кейин һөкүмәтниң райондики сияситидә тәңшәш елип бериш тәклипини сунғанлиқи үчүн түрмидә йетиватқан шинҗаң қанунчилиқ гезитиниң мухбири ғәйрәт нияз әпәндиләр мана шу хил бастурушқа учриған уйғур зиялилиридур."

Мақалидә, "5 - июл вәқәси" дин кейин, узундин буян уйғурларниң қануни һәқ - һоқуқлирини қоғдаш тәшәббусини оттуриға қоюп келиватқан илһам тохти әпәнди тәқиб астиға елинип, униң уйғур мәдәнийитини тонуштурушни асаси мәқсәт қилған "уйғурбиз" тор бекити һәм "диярим", "шәбнәм" қатарлиқ уйғур тор бекәтлири уйғур аптоном райониниң рәиси нурбәкри тәрипидин "вәқәдә қутратқулуқ қилған" дәп әйиблинип, 300 гә йеқин уйғур тор бекити һөкүмәт даирилири тәрипидин бирақла тақалғанлиқи баян қилинған.

Мақалә ахирида йәнә, "асия һәптилик журнили" мухбириниң илһам тохти әпәнди билән елип барған сөһбәт хатирисиму берилгән.

Илһам тохти әпәндиниң мәркизи һөкүмәт һәм йеңидин уйғур аптоном райониға партком секретари қилип тәйинләнгән җаң чүншйәндин күтидиған үмиди мундақ баян қилинған:

"Һазир мәркизи һөкүмәт уйғур аптоном райониға қаратқан сияситидә тәңшәш елип беришта, районда әмәлдарни алмаштурғандин башқа, муһими йәнила райондики иҗтимаий вәзийәтни яхши тәһлил қилиши, болупму хитай мәркизи һөкүмити билән охшаш көз қарашта болмиған уйғур мутәхәссислири һәм зиялийлириға нисбәтән кәңрәк сиясәт қоллиниши, уларниң пикирлирини етибарға елиши керәк. Ғәйрәт ниязға охшаш уйғур зиялийлири увалчилиққа учримаслиқи керәк. Чүнки бу зиялийлар уйғурларниң әһвалини һөкүмәт тәрипидин районни тәкшүрүшкә бекитилгән мутәхәссисләргә қариғандиму яхши билиду. Һөкүмәт тәйинлигән мутәхәссисләр тил, турмуш адити, диний етиқад қатарлиқ җәһәтләрдә уйғурлар билән охшимиғанлиқи үчүн, уйғур җәмийитигә нисбәтән тоғра чүшәнчә һасил қилалмиди, һәтта хата уқумларда болғини үчүн, даим еғир хаталиқларни садир қилип келиватиду. Һөкүмәт бу нуқтини көрүп йетиши, районда мәркизи һөкүмәт өзи бәлгилигән милләтләр қанунидики һәқ ‏ - һоқуқлардин уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрниң һәқиқий бәһримән болушиға капаләтлик қилиши, райондики һәр милләт хәлқиниң мәнпәәтини қоғдап, техиму көп тоқунушларниң йүз беришиниң алдини елиши керәк. Болупму райондики миллий мәсилә яхши һәл қилиниши керәк. Чүнки һөкүмәт бу мәсилиләрни яхши бир тәрәп қилмиғанда, районда һөкүмәт арзу қилған муқим тәрәққият вәзийитини бәрпа қилиши тәскә тохтайду."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Толуқ бәт