'Yuqiri qatlam emeldarlirining almashturulushi hem munewwer Uyghur ziyaliylirining ehwali'

Xongkongda chiqidighan "asiya heptilik zhurnili"da, "shinjangdiki yuqiri qatlam emeldarlirining almashturulushi hem munewwer Uyghur ziyaliylirining ehwali" namliq maqale élan qilin'ghan. Maqalide nöwette Uyghur aptonom rayonidiki partkom sékrétarining almashturulushi, "5 - iyul ürümchi weqesi" din kéyinki Uyghur weziyiti hem ilham toxti, gheyret niyaz qatarliq Uyghur ziyaliylirining nöwettiki ehwali heqqide toxtalghan.
Muxbirimiz mihriban
2010-04-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, washington pochtisi géziti bügün, 4 - yanwar, élan qilghan  proféssor ilham toxti "ghezeplengen bir az sanliq, awaz chiqiridighan jay tapti" dégen maqalining tordiki körünüshi.
Süret, washington pochtisi géziti bügün, 4 - yanwar, élan qilghan proféssor ilham toxti "ghezeplengen bir az sanliq, awaz chiqiridighan jay tapti" dégen maqalining tordiki körünüshi.
www.washingtonpost.com Din élindi.

"Asiya heptilik zhurnili" da élan qilin'ghan maqalide, aldi bilen bultur gu'angdungda yüz bergen, "26 - iyun" shawgüen oyunchuq zawutida xitay ishchilarning Uyghur ishchilarni urup yarilandurush hetta öltürüsh weqesi؛ rayondiki Uyghurlarning hökümetke naraziliqi sewebidin yüz bergen, "5 - iyul ürümchi naraziliq namayishi"din kéyinki weziyetning yenila jiddiy halette turghanliqi mundaq bayan qilinidu:

"Bultur 5 - iyul küni ürümchide yüz bergen weqe 60 yildin buyan rayonda yüz bergen eng éghir, eng xewplik bir weqe boldi, "26 - iyun shawgüen weqesi"ning bir yilliqigha peqet ikki ay waqit qalghan mushu künlerde, xitay merkizi hökümiti rayondiki emeldarini yötkidi.Mushu künlerde rayondiki weziyet yenila jiddiy halette turmaqta. Rayonda bu 8 ay ichide yüz bergen bir qatar weqelerge nisbeten hökümetning teshwiqati bilen, xelqning chüshenchiside zor perq bar, uningdin bashqa, rayonning yerlik ahalisi bolghan Uyghurlar bilen rayondiki köchmen xitaylarning rayonda yüz bergen weqelerge nisbeten qarishi oxshimaydu. Yerlik Uyghurlar bilen köchmen xitaylar otturisidiki munasiwet yenila jiddiy halette."
 
Maqalide, xitay merkizi hökümitining, qattiq qol siyaset yürgüzüsh bilen "tömür musht" namini alghan wang léchüenni yötkep, uning ornigha xunen ölkisining partkom sékrétari jang chünshyenni Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari qilip belgileshke mejbur bolghanliqi mundaq analiz qilinidu:

"Xitay merkizi hökümiti nöwette Uyghur aptonom rayonidiki jiddiy weziyetni peseytishni oylawatsa kérek. Shunglashqimu weqedin kéyin, xelqning qattiq naraziliqini qozghighan wang léchüenni yötkep kétip, uning ornigha jang chünshyenni partkom sékrétari qilip teyinlidi. Bu ehwal kishilerde rayonning bundin kéyinki siyasiy weziyitide özgirish bolushi mumkinmidu dégen ümidni tughdurmaqta. 24 - Aprél küni wang léchüenning wezipisidin qaldurulghanliqi élan qilin'ghanda rayondiki köchmen xitay puqralirining pojangza étip uning texttin chüshkenlikini tebrikligenliki, rayondiki Uyghurlarningla emes, belki xitay köchmenliriningmu uninggha qattiq narazi ikenlikini ispatlimaqta."

Maqalide gerche, xitay merkizi hökümitining rayondiki emeldarni yötkigen bolsimu, emma rayon weziyitide yenila chong özgirish bolmighanliqini, xitay hökümitining rayonda yürgüzgen siyasetlirini tenqid qilghan hem Uyghurlarning qanuni heq - hoquqliri mesiliside yaxshilinish bolushini ümid qilghan ilham toxti, gheyret niyazgha oxshash bir qisim Uyghur ziyaliylirining xitay qanunida belgilen'gen heq - hoquqlirining yenila éghir tajawuzchiliqqa uchrawatqanliqi töwendikidek bayan qilinidu:

"Uzun yillardin buyan merkizi hökümetning Uyghur aptonom rayonigha qaratqan siyasitide, yéngiche tengshesh hem özgirish bolushni arzu qilip kéliwatqan bir qisim Uyghur mutexessislirining, xitay qanunida belgilen'gen normal kishilik qanuniy heq - hoquqlirimu kapaletke érishelmigenliki üchün, ular wang léchüenning texttin chüshüshige nisbeten awam puqralardek xushal keypiyat hem tebriklesh héssyatida bolalmidi. 20 Yildin buyan bu rayon héchqachan tinch bolmidi. Ichki jehettiki Uyghurlargha qaritilghan milliy siyasettiki yétersizlikler, sirtqi jehettiki "hazirqi zaman islam herikiti" hem "öz teqdirini özi belgilesh" heriketlirining tesiride, rayonda köp qétim naraziliq heriketliri yüz berdi. Emma yerlik hökümet bu weqelerni qattiq qolluq bilen basturush tedbirinila qollinip, weqening yüz bérishidiki heqiqiy seweb heqqide izdinishni xalimidi. Hetta rayondiki milliy mesililer we diniy mesililerni yaxshi hel qilish teklipini bergen munewwer Uyghur mutexessisliri hem ziyaliylirigha qarita basturush siyasitini qollandi. Bu qétim türkiyidiki xelq'ara türk dunyasi tetqiqat yighinigha bérishtin tosup qélin'ghan, merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti ilham toxti ependi hem, "5 - iyul weqesi" din kéyin hökümetning rayondiki siyasitide tengshesh élip bérish teklipini sun'ghanliqi üchün türmide yétiwatqan shinjang qanunchiliq gézitining muxbiri gheyret niyaz ependiler mana shu xil basturushqa uchrighan Uyghur ziyaliliridur."

Maqalide, "5 - iyul weqesi" din kéyin, uzundin buyan Uyghurlarning qanuni heq - hoquqlirini qoghdash teshebbusini otturigha qoyup kéliwatqan ilham toxti ependi teqib astigha élinip, uning Uyghur medeniyitini tonushturushni asasi meqset qilghan "Uyghurbiz" tor békiti hem "diyarim", "shebnem" qatarliq Uyghur tor béketliri Uyghur aptonom rayonining re'isi nurbekri teripidin "weqede qutratquluq qilghan" dep eyiblinip, 300 ge yéqin Uyghur tor békiti hökümet da'iriliri teripidin biraqla taqalghanliqi bayan qilin'ghan.

Maqale axirida yene, "asiya heptilik zhurnili" muxbirining ilham toxti ependi bilen élip barghan söhbet xatirisimu bérilgen.

Ilham toxti ependining merkizi hökümet hem yéngidin Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari qilip teyinlen'gen jang chünshyendin kütidighan ümidi mundaq bayan qilin'ghan:

"Hazir merkizi hökümet Uyghur aptonom rayonigha qaratqan siyasitide tengshesh élip bérishta, rayonda emeldarni almashturghandin bashqa, muhimi yenila rayondiki ijtima'iy weziyetni yaxshi tehlil qilishi, bolupmu xitay merkizi hökümiti bilen oxshash köz qarashta bolmighan Uyghur mutexessisliri hem ziyaliylirigha nisbeten kengrek siyaset qollinishi, ularning pikirlirini étibargha élishi kérek. Gheyret niyazgha oxshash Uyghur ziyaliyliri uwalchiliqqa uchrimasliqi kérek. Chünki bu ziyaliylar Uyghurlarning ehwalini hökümet teripidin rayonni tekshürüshke békitilgen mutexessislerge qarighandimu yaxshi bilidu. Hökümet teyinligen mutexessisler til, turmush aditi, diniy étiqad qatarliq jehetlerde Uyghurlar bilen oxshimighanliqi üchün, Uyghur jem'iyitige nisbeten toghra chüshenche hasil qilalmidi, hetta xata uqumlarda bolghini üchün, da'im éghir xataliqlarni sadir qilip kéliwatidu. Hökümet bu nuqtini körüp yétishi, rayonda merkizi hökümet özi belgiligen milletler qanunidiki heq ‏ - hoquqlardin Uyghur qatarliq yerlik milletlerning heqiqiy behrimen bolushigha kapaletlik qilishi, rayondiki her millet xelqining menpe'etini qoghdap, téximu köp toqunushlarning yüz bérishining aldini élishi kérek. Bolupmu rayondiki milliy mesile yaxshi hel qilinishi kérek. Chünki hökümet bu mesililerni yaxshi bir terep qilmighanda, rayonda hökümet arzu qilghan muqim tereqqiyat weziyitini berpa qilishi teske toxtaydu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet