Викиликс ашкарилиған бәзи материялларда хитай һөкүмитиниң уйғур ели вәзийитидин әнсирәйдиғанлиқи көрситилди

Викиликс ашкарилиған америкиниң дипломатик алақилири ичидә уйғурларға аит материялларниңму барлиқи хәвәр қилинған иди. Уйғур кишилик һоқуқ программисиниң директори һенрий шаҗәфиски түнүгүн елан қилған бу һәқтики бир парчә мақалидә оттуриға қоюлушичә, ашкариланған бәзи материялларда хитай һөкүмитиниң уйғур ели вәзийитидин әнсирәйдиғанлиқи көрситилгән.
Мухбиримиз җүмә
2010-12-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Викиликсниң қурғучиси Julian Assange мухбирларниң соалиға җаваб бәрмәктә.
Әнглийә 2010-йил 18 декабир
Викиликсниң қурғучиси Julian Assange мухбирларниң соалиға җаваб бәрмәктә. Әнглийә 2010-йил 18 декабир
AFP

Ашкариланған материяллар ичидә гүәнтанамодики уйғур тутқунлири, хитайниң " 5- июл вәқәси" гә алақидар бәзи учурлар шундақла хитайниң уйғур ели вәзийити һәққидики мәйдани қатарлиқлар көзгә алаһидә челиқиду.

Илгирики хәвәрләрдә америка даирилириниң гүәнтанамодики уйғурларни башқа дөләтләргә қоюп бериш пиланиға қарши хитай һөкүмити елип барған һәрикәтләр оттуриға қоюлған иди. Һенрий шаҗәфиски елан қилған мақалигә қариғанда, хитай америкиниң мәзкур пиланиға немишқа шунчә күчлүк инкас қайтурғанлиқи илгири сүрүлгән.

Мақалидә нәқил қилишичә, хитайниң қирғизистандики баш әлчиси җаң йәннйән уйғурларниң башқа дөләтләргә йәрләштүрүлүшини хитай һөкүмитиниң "хитайға қилинған соғуқ муамилә" яки хитайниң "йүзигә шапилақ билән салғанлиқ" дәп тонуйдиғанлиқини билдүргән.

Һенрий шаҗәфиски қаришичә, викиликс ашкарилиған юқириқи материяллар илгири ахбарат саһәси билән учраштурулмиған болсиму, бу америка даирилириниң хитай билән болған дипломатик алақисидә уйғур мәсилисини изчил оттуриға қоюп кәлгәнликини көрситидикән. Һенрий шаҗәфиски: " биз буниңдин, америкида қошма штатлириниң мәйданидин елип ейтқанда, америка ташиқи ишлар министирлиқи уйғур мәсилилиридә очуқ-ашкара сорунларда тактикилиқ муамилидә болған болса, даириләр билән өз ‏- ара учрашқанда уйғур мәсилисигә мунасивәтлик нурғун хизмәтләр ишләнгәнликини көрүвалғили болиду." Дегән.

Викиликс ашкарилиған " 5- июл вәқәси" гә алақидар учурлар ичидә намәлум бир хитай кишиниң ( бу адәмниң хитай әмәлдари болуши еһтималға интайин йеқин) америка әлчиханисидики сиясий офитсерға ейтқанлири адәмни толиму ойға салиду.
Материялға қариғанда, " 5- июл вәқәси" һәққидә пикир баян қилған бу хитай кишиниң исми учуруветилгән.

Материялда мәзкур хитай кишиниң мундақ дегәнлики хатириләнгән: " 5-,7- июл шинҗаңда йүз бәргән вә 2008- йили тибәттә йүз бәргән намайишлар келип чиқиши вә маһийити җәһәттин башқа намайишларға охшимайду. Буларниң һәр иккилиси партийигә кәскин мәсилиләрни туғдуриду. Әмма, партийә рәһбәрлири тәртип сақлаш үчүн зөрүр дәп қариса уйғур яки тибәтләргә оқ чиқириду. Чоң типтики намайишлар охшимайдиған тәһдит шәкилләндүриду. Һалбуки, рәһбәрлик хитайлар елип барған намайишларниң чоң типтики аммиви өч елиш һәрикәтлирини кәлтүрүп чиқиришидин қорқуп, хитайлар елип барған намайишларға оқ чиқириштин қорқиду."

Һенрий шаҗәфиски бу һәқтә тохтилип юқириқи сөзләрни қилғучиниң һазирғичә намәлум икәнликини билдүрди: "юқириқиларни зади кимниң ейтқанлиқини биләлмидуқ. Әмма, уйғур, тибәт намайишчиларға оқ чиқириш һәққидики гәпләр оттуриға қоюлған вақит 2009- йили 13- июн йәни үрүмчидики намайишлардин бир һәптә өткән мәзгилгә тоғра келиду."

Уйғур кишилик һоқуқ программисиму "5- июл намайиши" ниң бир йиллиқи мунасивити билән 2010- йили июлда елан қилған " 2009- йилидики үрүмчи вәқәси: дәрдимизни аңлайдиған киши барму" намлиқ доклаттиму, намайиш гуваһчилирини гуваһлиққа тартип туруп, хитай һөкүмитиниң уйғур намайишчиларни оққа тутқанлиқини илгири сүргән иди. Ашкарилиған материялға қариғанда, хитай һөкүмити уйғур елидә аммиви тәшкилатниң мәйданға чиқишидин әнсирәйдикән.

Һенрий шаҗәфиски мақалисидә нәқил қилишичә, уйғур вә тибәт районлиридики иҗтимаий җәмийәтләр һәққидики муһакимә америка әлчиханисиниң 2008- йили 24-февралдики йолланмисида оттуриға қоюлған. Йолланмида, уйғур ели вә тибәт қатарлиқ районларда, қанун билән идарә қилишниң ролини вә һөкүмәт тәстиқлиған динларниң җәмийәттики ролини күчәйтидиған иҗтимаий җәмийәтләрни чәклик даиридә тәрәққий қилдурушниң җәмийәт муқимлиқиға төһпә қошидиғанлиқи һәмдә коммунист партийисиниң һакимийитигә тәһдит салмайдиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Бу һәқтики йәнә бир муназиридә мундақ дейилгән: "тибәт вә шинҗаң қатарлиқ районларда бөлгүнчиликтин қорқуш туйғуси иҗтимаий җәмийәтләрниң кеңийишини техиму чәклимигә учритиду." Мәлум болушичә, хитай һөкүмити иҗтимаий җәмийәтләрниң демократик идийиләрни илгири сүридиғанлиқи вә буниң хитайға тәһдит елип келидиғанлиқидин әнсирәйдикән.
Викиликсниң бу хилдики мәхпий дипломатик алақә йолланмилирини ашкарилиши охшашмайдиған пикирләрни илгири сүрмәктә.

Һенрий шаҗәфискийниң қаришичә, бу хил ашкарилаш америка дипломатийисигә һәрхил қулайсизлиқларни елип кәлгән болсиму, әмма уйғурларға мунасивәтлик материяллар арқилиқ америкиниң йәнила уйғур мәсилисиниң күчлүк қоллиғучиси икәнликини тонуп йетиш, уйғур паалийәтчилирини үмидләндүридикән.

Викиликс өткән айдин башлап америкиниң дипломатик алақисигә алақидар 250 миң парчидин артуқ материялларни ашкарилайдиғанлиқини җакарлап, хәлқаралиқ ғулғула қозғиған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт