Хитайчә тил-йезиқ дуняни бойсундуридиған тил-йезиқ боламду? (1)

2007-07-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Йеқинқи йиллардин буян чоң қуруқлуқта 'хитайчә тил-йезиқ пүтүн дуняни бойсундуриду' дәйдиған чоң гәпләр йәнила давамлишиватиду, ‏-‏-‏- дәп йезилиду, 'йеңи әсир журнили'да 7 ‏- айниң 8 ‏- күни елан қилинған "хитайчә тил-йезиқниң өтмүши, һазири вә кәлгүси" дегән мақалә һәққидики тәһрир елависидә, ‏-‏-‏- бундақ чоң гәпләр ' дуняда һазир бирнәччә милярд адәм хитайчә тил -йезиқ қоллиниватиду' дәп санлиқ мәлумат көрсәткән.

Әмәлийәттә болса, һәтта миллити, тил-йезиқи чоң қуруқлуқтики хитайлар билән охшаш болған сингапордиму хитайчә тил-йезиқниң җәмийәттики орни техичә енгилизчә тил-йезиқтин төвән туруватиду. Пүтүн дуняға қарайдиған болсақ, енгилизчә тил -йезиқ қоллиниватқан дөләтләр вә милләтләр көпийиватиду, бәлки һазир пүтүн дуняда енгилизчә тил-йезиқ кишиләрниң пән-техника вә вә мәдәнийәт алмаштуридиған күчлүк қоралиға айланмақта.

Кишиләр өзиниң кәлгүси истиқбали үчүн, 'қош тиллиқ маарип' ниң мәзмунини таллиғандиму, алди билән енгилизчә тил -йезиқни таллимақта. Һәтта чоң қуруқлуқтики хитайларниң ичидиму, ғәрбниң әркинлик, демократийә көз қариши вә қанун түзүмлирини чәткә қақидиған сиясәтләргә писәнт қилмай, алди билән енгилизчә тилни таллаватқан кишиләр барғансери көпәймәктә.

" Биз қарни-көксимизни кәң тутуп, хитайчә тил -йезиқниң аҗизлиқ ноқтисини етирап қилишимиз керәк "

'Йеңи әсир журнили'да елан қилинған "хитайчә тил-йезиқниң өтмүши, һазири вә кәлгүси" дегән мақалини сәнши университети пәлсәпә паколтетиниң профессори әншимең йезип елан қилған. Биз қарни-көксимизни кәң тутуп, хитайчә тил -йезиқниң аҗизлиқ ноқтисини етирап қилишимиз керәк, ‏-‏ дәп мулаһизисини башлайду аптор, ‏-‏ ғәрбниң пәлсәпә әнәнисигә асасланғанда, ғәрбтә йезиқ тилға бойсуниду, хитайда болса тил йезиққа бойсуниду .

Ғәрб йезиқиниң һәрплири аран 30 нәччә, әмма хитайчә хәтләрниң сани чәксиз, бәлки адәм өмүриниң көп қисми бундақ 'сүрәт хәт'ләрни өгинишкила сәрп болиду. Апторниң қаришичә, 'хитайчә тил-йезиқ пүтүн дуняни бойсундуриду' дегәнни тәрғип қилиш дунядики риаллиққа көз юмғанлиқ.

Мавзедуңму хитайчә тил-йезиқниң дуняға йүзлинәлмәйдиғанлиқини тәсәввур қилған иди

‏-‏- Инсанийәт тарихиға нәзәр салғанда, ‏-‏-‏- дәйду аптор мақалисини давамлаштуруп, ‏-‏-‏- инсанийәттә тил-йезиқниң тәрәққи қилиш җәряни әң бурунқи 'сөрәт хәт'ләрдин тәрәққи қилип, һазирқидәк, һәрпләрниң қошулуши арқилиқ ипадилинидиған тил -йезиқ барлиққа кәлгән тарихий җәрян. Әмма, худди һазирқи маймунлар адәмгә өзгирәлмигәндәк, қәдимдики һалитидин тәрәққий қилип өзгирәлмигән хитайчә йезиқ һазирму сөрәт һалитидин өзгирип асанлашқини йоқ.

Хитайда һәтта һазирғичә қәдәр 'хәт'ләр гүзәл сәнәт орниға қоюлуп, әтиварлап тамларға есип қоюлиду, һелиму хәттин һәрхил 'мәна' чиқирип мунәҗҗмилик қилидиған адәт өзгирип пән-илим асасида тәпәккур қилинидиған тәрәққият көзгә көринәрлик әмәс. Хитайчә тил -йезиқтики бундақ һаләтни, җуңхуа хәлқ җумһурийити қурулғандин кейин, мавзедуң өзгәтмәкчи болған иди. Шуниңдин кейин, хитайда әлмисақтин қалған мөчәл йилнамиси миладийә йилнамисиға өзгәртилди.

Хитайчә хәтниң дуняда көп адәм қоллинишқа йүзлинидиған йезиққа айлиналмайдиғанлиқи мөлчәрлинип, 1950 ‏- йилидин башлап йәнә, тилни һәрп билән ипадиләйдиған йезиқ қоллинидиған 'дунявий йол' ға меңиш тәшәббус қилинди. Шуниңдин кейин хитайда хәтләрни аддийлаштуруш, омумлашқа тилни қоллиниш башланди. Җәмийәттә қәдимки әнәнидики 'хәт луғити' дин башқа йеңичә 'тил луғити' пәйда болди.

1990 ‏- Йилларда ' хитайчә тил-йезиқ дуняда бирдинбир тил-йезиқ болуп қалиду' дәйдиған гәп чиқти

Әмма, хитайдики бундақ тил-йезиқ өзгәртиш 1990 ‏- йилларға кәлгәндә, 'хитайчә тил-йезиқ илмий тәтқиқат йиғини' дегән бир чоң йиғинда, 'хитайчә хил-йезиқ 21 ‏- әсрдә чәксиз қудрәтлик тил-йезиққа айлиниду' дегән тәрғибат башланди.

Һазир биз 21 ‏- әсирниң 7 ‏- йилиға кәлгәндиму , техичә хитайчә тил-йезиқта дуняға қарап тәрәққи қилидиған бирәр 'чоң сәкрәп илгириләш' болғанлиқиниң шәпсини һес қилалиғинимиз йоқ.

Ваһаләнки, бундақ чоң гәпләр дейилгәндин кейин, дуняда енгилизчә тил- йезиқ 100 нәччә дөләткә кеңийип болди. Әмма 'хитай тили дуняда тәңдеши йоқ тил -йезиқ' , 'йигирмә биринчи әсирниң тили-йезиқи', һәтта ' хитайчә тил-йезиқ дуняда бирдинбир тил-йезиқ болуп қалиду' дегән 'улуғ' гәпләр техичә изар тартмай дегән йәрдә қелип қалди. (Давами бар, вәли)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт