Хитайчә тил-йезиқ дуняни бойсундуридиған тил-йезиқ болаламду? (2)

2007-07-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Йеқинқи йиллардин буян чоң қуруқлуқта 'хитайчә тил-йезиқ пүтүн дуняни бойсундуриду' дәйдиған чоң гәпләр давамлишиватиду, бу гәпни қилғучилар ' дуняда 'һазир бирнәччә милярд адәм хитайчә тил -йезиқ қоллиниватиду' дегән санлиқ мәлуматни дәлил қилип көрсәтмәктә. ‏-‏-‏- Дәп йезилиду 'йеңи әсир журнили'да 7 ‏- айниң 8 ‏- күни елан қилинған "хитайчә тил-йезиқниң өтмүши, һазири вә кәлгүси" дегән мақалә һәққидики тәһрир елависидә, ‏-‏-‏- әмма аптор мақалисидә, бундақ чоң гәпләргә рәдийә бәргән. Әмәлийәттә болса, пүтүн дуняға нәзәр салидиған болсақ, енгилизчә тил -йезиқ қоллинидиған дөләтләр вә милләтләр барғансери көпийиватиду, бәлки һазир пүтүн дуняда енгилизчә тил-йезиқ кишиләрниң пән-техника вә мәдәнийәт алмаштуридиған күчлүк қоралиға айлинип қалди.

Кишиләр һазир 'қош тиллиқ маарип' ниң мәзмунини таллиғандиму, алди билән енгилизчә тил -йезиқни таллаватиду. Һәтта чоң қуруқлуқниң өзидиму, ғәрбниң әркинлик вә демократийә көз қариши, қанун түзүмлирини чәткә қақидиған сиясәтләргә писәнт қилмай, алди билән енгилизчә тилни таллаватқан кишиләр барғансери көпийиватиду.

Дуняда қандақ тилни қоллиниш әркин таллаш арқилиқ вуҗутқа чиқмақта

‏-‏- Хитайчә йезиқниң қандақлиқини, униң дуняни бойсундуридиған тил-йезиқ болалайдиған яки болалмайдиғанлиқиға башқилар баһа бәргини түзүк, ‏-‏- дәп мулаһизисини давамлаштуриду "хитайчә тил-йезиқниң өтмүши, һазири вә кәлгүси" дегән мақалиниң аптори сәнши университети пәлисәпә паколтетиниң профессори ән шимең әпәнди ‏-‏-‏-чоң гәпни қиливәрмәслик керәк. Хитайдиму, 1960 ‏- йилларда хитай коммунист партийиси оттуриға қойған 'һәр мо йәрдин 200 миң җиң мәһсулат алайли ' дегән шуар билән растинла шундап көп елинмиған иди. Дәрәхләрни кесип от қалап мәдән иритиш арқилиқму 'җуңго санаәтләшкән ' әмәс.

Тилни хәлқ өзи әркин тәрәққи қилдуриду. Дуняда ким қандақ тилни қоллиниш, көпинчә һалда, әркин таллаш арқилиқ вуҗутқа келиватиду. Мәсилән: дуняда енгилизчә тилни қоллинишни таллиған дөләтләр беританийә мустәмликиләрдин чекинип чиқип, мустәмликиләр пүтүнләй мустәқиллиққа еришкәндин кейин көпәйди.

Улар енгилизчә тил-йезиқни йеңи пән-техника қобул қилип, өзини тәрәққи қилдуруш үчүн талливалди. Дуняда һечким техи хитайчә тил-йезиқни өзиниң дөләт яки милләт йезиқи қилиш үчүн талливалғини йоқ.

'Сүрәт хәт'ни қоллиниш хитайда хәлқни надан қалдуруш қорали болуп кәлгән иди

‏-‏-‏-‏ Қәдимдә хитайчә йезиқ йемәк ‏-ичмәктин ғеми йоқ падиша- бәгләргә мәнсуп иди, униңдин улар өзлирила һузурлинатти. Йезиқ билән пуқра ниң мунасивити йоқ иди, пуқралар миң тәстә башланғуч мәктәпни түгәтсиму, йәнила чала сават һалитидә торатти, ‏-‏- дәп мулаһизисини давамлаштуриду аптор, ‏-‏-‏- 'сүрәт хәт'ни қоллиниш хитайда хәлқни надан қалдуруш қорали болуп кәлгән иди.

‏Ғәрбтиму шундақ болған. Әмма йеқинқи заман тарихида, ғәрбтә пәйда болған мәтбәә -нәшрият тил -йезиқниң тәрәққиятини ғайәт тез сүрәт билән илгири сүрди. Буниңдики тәҗрибиләргә асасән, 20 ‏- әсрниң бешида, рус алимлириниң 'хитайчә йезиқни өгиниш қейин ' дегән йәкүнини хитай зиялийлири қобул қилған иди.

Хитай зиялийлири 'төтинчи май' һәрикитидә, ' вәтәнпәрвәлик қәдимкини сақлап қелиш дегәнлик әмәс' дәп җакарлиған иди. Лушүн 'хитайда хәлқниң йезиқи болмиған, хитайчә йезиқ падиша-вәзирләрниң бирнемиси' дегән иди. У хитайда латинчә тил‏- йезиқтәк, һәрипләр билән тилни ипадиләйдиған һәм өгинишкә асан болған йезиқ қоллинишни, тилни әркин тәрәққий қилдурушни, йәрлик шивини чәклимәсликни тәшәббус қилған иди. Әйни вақитта, бундақ тәшәббусқа һөкүмранлар қарши турған иди. Һазирму шундақ.

Коммунизмчилар дәсләптә йеңилиққа йүзлиниш, заманивийлаштуруш, йәршарилаштуруш, кишилик һоқуқ, әркинлик, демократийә, әркин учур , инсанпәрвәрлик дегән гәпләрни көп қилған. Йәнәндиму 'хитайчә йезиқ намратлиқ-қалақлиқниң мәнбәси' , 'хитайчә йезиқ өзгәртилмисә хитай миллити йоқилиду' дегән көз қараш ортақ көз қарашқа айланған иди. Әмди 'хитайчә тил-йезиқ пүтүн дуняни бойсундуриду' дәйдиған чоң гәп нәдин чиқти?

Дуняда қәдимий болғанлиқи үчүнла тарих сәһнисидин чүшүп кәтмигән бирму нәрсә йоқ

‏-‏-‏- Инсанийәт тарихида әң бурун иҗад қилинған йезиқ сүрәт хәт. Әйни заманда сүрәт йезиқни қолланған бабиллиқлар, мисирлиқлар, һиндилар уни аллиқачан өзгәртип асанлаштуруп болди. ‏-‏- Дәп мулаһизисини давамлаштуриду аптор, ‏-‏-‏- дуняда әң яхши тил -йезиқ барлиқ тәрәққиятни ипадиләйдиған тилларни әң зор дәриҗидә муҗәссәмләштүргән тил йезиқ, дегән көз қараш аллиқачан ортақ көз қарашқа айлинп болди.

Дуняда қәдимий болғанлиқи үчүнла тарих сәһнисидин чүшүп кәтмигән, техичә мәвҗут болуп туруватқан, бәлки дуняға һөкүмран болимән дәп по етиватқан бирму нәрсә йоқ. Әмма хитайда техичә өзгичә. Бәлки хитайда, хитайчә йезиқни өзгәтишкә болмайду, йезиқ болмиса сәншилик җаңсулуқниң гепини оқмайду, дейиливатиду. Әмәлийәттә буниңға қайғуруш һаҗәтсиз. Бу мәсилини өз тилини тәрәққи қилдурған хәлқ өзи һәл қилалайду. Дәрвәқә, һазир хитайда мәдәнийәтниң дуня билән маслишалмаслиқиға тил-йезиқниң қалақлиқиму сәвәб болмақта.

Ли җавшиң әпәнди 'җуңгониң телевизийә программилири, җуңгочә гезитләр һазир пүтүн дуняға йейилип болди' дегән гәпниң қанчилики рас?

‏-‏-‏- 2002 ‏- Йили бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш катиби аннан 21 ‏- әсирдә, кишиләр, болупму яшлар өзиниң истиқбали үчүн аз дегәндә үч хил тилни таллиши лазимлиқини тәкитлигән иди. ‏-‏- Дәп мулаһизисини давамлаштуриду аптор, ‏-‏-‏- әмма ли җавшиң әпәнди 'җуңгониң телевизийә программилири, җуңгочә гезитләр һазир пүтүн дуняға йейилип болди' дәп тәшвиқ қилди.

Әмәлийәттә болса, уни хитайлардин башқа аңлайдиған чәтәлликләр наһайити аз . Хитайчә гезитләрниң көпинчиси һәр қайси дөләтләрдики күндилик әхләткә қетилип кетиду, халас. ' Қалаймиқан түкүрмәң', 'аммивий сорунда ваң -чуң көтүрмәң' дегән шуарлар пәқәт хитайчә йезилған, хитайларғила қаритилған болғачқа, уни пәқәт хитайларла көриду. Мушу һаләт хитайчә тил-йезиқниң пүтүн дуня кеңәйгәнликиму?

'Хитайчә тил-йезиқ пүтүн дуняни бойсундуриду' дәйдиған чоң гәпләр болуватқан мушу йилларда, ‏-‏- дәйду аптор мақалисиниң ахирида, ‏-‏-‏- әмәлийәттә пүтүн дуняда % 75 кино хитайчә тилда әмәс, көпинчиси енгилизчә тилда, % 80 телевизийә қаналлири енгилизчә тилда, % 85 интернет тор бәтлири енгилизчә тилда, % 85 хәлқаралиқ тәшкилат енгилизчә тилни қоллиниду. % 100 Компютер юмшақ деталлири енгилизчә тилда яритилған. Әмди қош тиллиқ маарипни йолға қойидиған дөләтләр, милләтләр өзиниң тилини хитайчилаштуруши керәкму? аләмдики юлтузларни һазирқи заман аләм техникисини қоллинип көзәтмәй, хитайдики қәдимқи қәвриләргә безәлгән күн, ай, юлтуз бәлгилирини көрүп олтуруш керәкму?(вәли)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт