Uyghurlar xitayning 'jungxu'a milliti éngi'ni qobul qilamdu?

Xitay hökümiti yéqindin buyan, "jungxu'a milliti éngi terbiyisini kücheytip shinjangning halqima tereqqiyati we uzaq eminlikini ilgiri süreyli" dep teshwiq qilmaqta we bu sho'arigha mas halda pütkül Uyghur éli jem'iyitide "biz bir a'ile kishiliri" dégendek sün'iy pa'aliyetler bilen xitay bilen bashqa milletlerning ayrilalmasliq terbiyisini qaytidin küchlendürüp teshwiq qilmaqta.
Muxbirimiz gülchéhre
2010-10-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Youtube Din élinghan bu sürette, 7 - iyul küni, ürümchidiki xitay puqralirining xitay armiyisining hémayisi astida  uyghurlarni kaltek - chomaqlar bilen urup, öltürüp, insan qélipidin chiqqan wehshilikliridin bir körünüsh.
Youtube Din élinghan bu sürette, 7 - iyul küni, ürümchidiki xitay puqralirining xitay armiyisining hémayisi astida uyghurlarni kaltek - chomaqlar bilen urup, öltürüp, insan qélipidin chiqqan wehshilikliridin bir körünüsh.
Youtube Din élindi.

Xitay hökümitining otturigha qoyghan "jungxu'a milliti éngi" terbiyisining nuqti'ineziri boyiche éytqanda, pütün xitaydiki 56 millet tarixtin buyan qan qérindash, birige tayinip yashap kelgen..." Undaqta Uyghurlar jungxu'a millitining terkibi qismimu? Uyghurlar xitayning jungxu'a milliti éngini étirap qilamdu? uni étirap qilish némidin dérek béridu?

Nöwette bu heqte muxbirimiz gülchéhre teyyarlighan programmidin Uyghur ziyaliylirining mezkur so'algha bergen jawablirini anglap köreyli.

Xitay hökümitining Uyghur élide élip bériwatqan milletler ittipaqliq terbiyisi,ötken yili ‏5 - iyul ürümchide yüz bergen Uyghurlarning naraziliq herikitidin kéyin yenimu bir baldaq ewj aldi. Bu ning ipadilirini biz, xitayning ma'arip saheside milletler ittipaqliqi oqushluqini mekteplerde resmiy ders qilip békitishi, barliq saheler we jem'iyette " biz bir a'ile " dégendek yéngi ishlen'gen siyasiy naxshilarni her bir ishchi, xizmetchilerning yada bilishini shert qilip,saheler boyiche xor qilip éytishni omumlashturushni siyasiy wezipe süpitide yolgha qoyushi, kishilerning milletler ittipaqliqi éngini tekshürüsh üchün her a'ililergiche xizmet guruppilirini ewetip ehwal igilishi qatarliqlardin köreleymiz.

Ilgiri xitayning bashqa milletlerge élip bériwatqan milletler ittipaqliqi terbiyiside "xenzular az sanliq milletlerdin ayrilalmaydu, az sanliq milletler xenzulardin ayrilalmaydu, az sanliq milletler öz ‏- ara ayrilalmaydu" dégendin ibaret üchtin ayrilalmasliq idiyisini terghip qilip kelgen idi.

Yéqindin buyan xitay hökümiti yene " jungxu'a milliti éngi" terbiyisi teshwiqatini kücheytishke bashlidi. 12 - Öktebir shinjang gézitining bash maqalisi süpitide " jungxu'a milliti éngini kücheyteyli " témiliq maqale élan qildi. Mezkur maqalide " hazir junggoda 56 millet yashaydu, ularning öz aldigha millet nami bolghandin bashqa yene jungxu'a milliti dégen ortaq namimu bar... U 56 milletning qan qérindashliqi, bir ‏- birige tayinip yashaydighanliqi wujudqa keltürgen ayrilmas bir pütün gewde " dep körsitilgen.

Maqalide Uyghur élining tereqqiyati, muqimliqi zor purset we xirisqa duch kelgen yéngi weziyette shinjangning halqima tereqqiyati we uzaq eminlikini ilgiri sürüsh üchün jungxu'a medeniyitini ewj aldurup jem'iyette jungxu'a milliti éngini kücheytish zörürlüki tekitlen'gen.

"Jungxu'a milliti éngi "din ibaret atalghuning yeshmisi maqalide mundaq körsitilgen " jungxu'a milliti éngi ‏- jungxu'a millitige tewe bolush éngi, shundaqla jungxu'a millitining mewjutluqi, tereqqiyati, amanliqi, menpe'eti qatarliqlarni tonush we uninggha köngül bölüsh qatarliqlarni öz ichige alidu."

Xitay hökümiti Uyghur élide qosh tilliq ma'aripni yeni xitay tilini omumlashturushta xitayche til dégen atalghuning ornigha yéqindin buyan "memlikette ortaq ishlitilidighan til" dédi. Az sanliq milletler medeniyet jehette xitay medeniyitini qobul qilishi kérek dégen sepsetining ornigha "barliq milletler memlikettiki asasiy éqimdiki millet medeniyitini qobul qilip maslishishi kérek " dégendek sepsetilerni qollandi. Nöwette jungxu'a milliti dégen bu abistrakitni uqumda körsitilgen asasliq millet gewdisining yenila xitay millitini asas qilidighanliqi ashkara.

Dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurlar, xitay hökümitining Uyghurlarni millet süpitide yoq qilish üchün assimilyatsiye siyasitini kücheytiwatqanliqi, bolupmu Uyghurlarning milliy kimlikining belgisi bolghan tili, dini hem medeniyitige qiliniwatqan hujumning barghanche ötkürlüshiwatqanliqi üstidin shikayet qilip kelmekte we Uyghurlarni bu jehette hoshyar bolushqa chaqirmaqta.

Undaqta, xitayning nöwettikidek yeni özi dewatqan Uyghur élining muqimliqi tereqqiyat tarixiy purset we xirisqa uchrawatqan bu peytte, jungxu'a milliti éngi idiyisi teshwiqatini kötürüp chiqishining sewebi hem meqsiti néme? Uyghurlarmu jungxu'a millitining bir qismimu ? Uyghurlar xitayning atalmish jungxu'a milliti éngini qobul qilamdu?

Bu so'allargha qarita gérmaniyide yashawatqan Uyghur yazghuchi küresh ataxan öz qarashlirini otturigha qoydi.

Shinjang uniwérsitétining sabiq léktori nöwette amérikida pa'aliyet élip bériwatqan qutluq almas ependi, xitayning "jungxu'a milliti éngi" din ibaret bu xil siyasitining yéngi uqum emeslikini tarixiy pakitlar bilen yeshti we "xitayning tarixqa, emeliyetke uyghun bolmighan bu sepsetisi oxshashla meghlup bolidu" dep körsetti.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet