Тәйвәнлик саяһәтчи абу билән қәшқәр һәққидә сөһбәт

Мухбиримиз меһрибан
2020-05-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қизил байрақлар есиветилгән кочида параңлишип турған уйғур аяллар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
Қизил байрақлар есиветилгән кочида параңлишип турған уйғур аяллар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
AP Photo/Ng Han Guan

2020-Йили 5-январ күни ютуб қанилида абу тәхәллусидики тәйвәнлик хитай саяһәтчиниң қәшқәр һәққидики 20 минутлуқ син филими тарқилип, твиттер, фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда муназирә қозғиған иди.

20 Минутлуқ бу филимда тәйвәнлик саяһәтчи абу қәшқәрниң мәшһур саяһәт мәркәзлиридин бири болған козичи, ярбеши мәһәллилириниң илгирики аватлиқини йоқитип, дәрвазилириға қулуп селинған, кочилирида адәм қалмиған бир һаләткә чүшүп қалғанлиқини көрситиду. У филимда йәнә чүшәндүрүш берип, хәлқара таратқуларда көпләп бериливатқан уйғурларниң лагерларға қамилиши тоғрилиқ хәвәрләрниң өзиниң икки айлиқ уйғур дияри саяһитидә көргән әмәлийитидә бирму-бир испатланғанлиқини билдүргән.

Филимда абу йәнә адәмсиз қалған козичи мәһәллисидики уйғурларниң нәгә кәткәнлики һәққидә тохтилип, бу мәһәллидә яшайдиған уйғурларниң зор көп қисминиң җаза лагерлириға қамалған болуши мумкинликини, бәзилириниң «ишқа орунлаштуруш» намида әрзан әмгәк күчи қилип йөткәп кетилгән болуши еһтималлиқини илгири сүргән. У йәнә лагерға елип кетилгән уйғурларниң беқимсиз қалған балилириниң «йәсли» намидики балилар лагерлириға қамалғанлиқи, районда уйғурларниң диний етиқади вә мәдәнийитиниң йоқитиливатқанлиқи қатарлиқ әһвалларни баян қилип, өзиниң уйғурларға болған һессидашлиқини ипадилигән иди.

Биз 21-май күни өзини абу дәп атиған тәйвәнлик саяһәтчи билән телефонда алақилишиш имканийитигә ериштуқ. У телефонда өзиниң әйни вақиттики қәшқәр саятһити вә бу җәряндики тәсиратлири тоғрилиқ тохтилип өтти.

Абуниң билдүрүшичә, у 2019-йили 6-айдин 8-айғичә уйғур дияриниң шимали вә җәнубида велисипит билән 2 айлиқ саяһәттә болған болуп, қәшқәрдә тәхминән 20 күн әрапида турған. Униң қәшқәрдә көргәнлири униң һаятида уйғурлар тоғрилиқ өчмәс хатириләрни қалдурған.

Сөһбитимиз абуниң әйни чағда қәшқәр козичи мәһәллиси қатарлиқ кона уйғур мәһәллилирини қандақ шараитта сүрәткә алғанлиқи, униң қәшқәрдә көргән әһваллири вә қәшқәр зияритидин кейинки туйғулири һәққидә төвәндикидәк давамлашти:

Соал: мән сизниң ютуб торида тарқатқан қәшқәр һәққидики син көрүнүшлириңизни көргән вә бу һәқтә әркин асия радийосида мәхсус программа ишлигән идим. Филимда қәшқәрдики уйғур мәһәллиси һәққидә нурғунлиған қиммәтлик көрүнүшләр бар икән. Сиз әйни чағда бу мәһәллиләрни зиярәт қилған чеғиңизда сақчиларниң тосқунлуқиға учридиңизму? бу көрүнүшләрни қандақ сүрәткә алдиңиз?

Җаваб: әйни чағда мән йошурунчә сүрәткә алдим.

Соал: сиз йәрлик уйғурлар билән сөзлишәлидиңизму? улар сизгә қандақ туйғу бәрди?

Җаваб: шундақ, сөзләштим. Улар маңа гәп қилған чеғида улардики қорқунуч туйғулирини ениқ һес қилдим.

Соал: сиз улардин қандақ мәсилиләрни сориған идиңиз?

Җаваб: улардин йиғивелиш лагерлири вә «қайта тәрбийиләш мәркәзлири» һәққидә немиләрни билидиғанлиқини вә хитай һөкүмитиниң диний дияситигә аит соалларни соридим.

Соал: сиз уларға өзиңизни тонуштурғанда уларда қандақ инкаста болди?

Җаваб: қандақ инкас дәмсиз? дәсләптә улар ипадә билдүрмиди, кейин өзүмни тонуштурғандин кейин андин маңа аста-аста өзлири дуч кәлгән мәсилиләрни вә әндишилирини ашкара ипадиләшкә башлиди.

Соал: сиз бу филимләрни 2019-йилниң ахирида ишләпсиз, шинҗаңда саяһәттә болған чеғиңиз нәччинчи айлар иди?

Җаваб: 2019-йили 6-айдин 8-айғичә тәхминән икки ай әтрапида ялғуз саяһәттә болдум. Қәшқәрниң өзидики саяһитимла 2 һәптидин 3 һәптигичә давамлашти, йәни 20 күн қәшқәрдә болдум.

Соал: билишимизчә, бу вақит мусулманларниң рамазан айлириниң ахири вә қурбан һейт байрими мәзгилигә тоғра келиду, сиз уйғурларниң роза тутқан вә уларниң мәсчиткә барған әһваллирини көрдиңизму?

Җаваб: мән қәшқәргә барған вақит қурбан һейт мәзгили икән, мән уларниң мәсчиткә берип намаз оқуғанлиқини көрмидим. Қурбан һейт мәзгилидә бәзиләрниң кочиға чиққанлиқини вә мәйданда усул ойниғанлиқини (сама демәкчи) көрдүм, әмма бир аз вақиттин кейинла сақчилар уларни қоғливәтти.

Соал: сиз бу мәзгилдә қәшқәрдики әң чоң мәсчит болған һейтгаһ җамәсигә бардиңизму? әйни чағда у йәрдә қандақ мәнзирини көрдиңиз? уйғурлар намаз оқуш үчүн кәлдиму?

Җаваб: шундақ, бардим. Қурбан һейт күни у йәргә бардим. Уйғурларниң у йәргә (һейтгаһ җамәси алдидики мәйдан демәкчи) йиғилғанлиқини көрдүм, улар намаз оқуш үчүн кәлгән болса керәк. Әмма сақчилар уларни қоғливәтти. Чүнки мусулманлар у йәрдә күн чиқиштин илгири намаз (һейт намизи демәкчи) оқуйдикән.

Соал: әйни чағда сиз қәшқәр һейтгаһ җамәси дәрвазисидики айәт йезилған ләвһәни көрдиңизму? бу йил улар бу ләвһә тахтисини еливетипту. Сиз барған чеғиңизда у ләвһә тахтиси бармикән?

Җаваб: мән униңға диққәт қилмаптимән, әмма у җайда (җамә ичигә йезилған) динға аит әрәб йезиқидики уйғурчә вә парисчә язмиларниң өчүрүлүватқанлиқини аңлидим.

Соал: сиз көргән мәсчитләрдә хитайниң қизил байрақлири бармикән?

Җаваб: бар икән, мәсчитләрниң һәммисидә хитайниң қизил байрақлири есилған икән.

Соал: ислам дининиң бәлгиси болған ай-юлтуз бәлгилири бармикән?

Җаваб: ислам дининиң һилал ай вә юлтуз бәлгисини дәмсиз? яқ, улар йоқ икән, еливетилипту. Мениң көргиним хитайниң дөләт байрақлири болди.

Соал: сиз қәшқәр қәдимий кочилирида көргән уйғурлар қандақ кийинипту?

Җаваб: саяһәт нуқтилирида уларниң әнәниви миллий кийимлирини кийгинини көрдүм, әмма кочиларда көргиним хитайлардин пәрқләнмәйдиған кийимләрни кийгән кишиләр болди.

Соал: бешиға яғлиқ артқан уйғур аяллирини көрдиңизму?

Җаваб: көрдүм, әмма бәк аз икән. Асасән чоң яштики аялларни учраттим.

Соал: яш аяллар вә қизлар яғлиқ артмиған, шундақму?

Җаваб: шундақ, тоғра.

Соал: сақал қойған әрләрни көрдиңизму?

Җаваб: яқ, көрмидим. Адәттә уйғурлар сақал қоюшқа амалсиз икән, улар әндишә қилидикән.

Соал: сиз улардин сақал қоюштин немә үчүн әндишә қилидиғанлиқини соридиңизму?

Җаваб: соридим, рухсәт қилинмайдикән. Шуңа улар қорқидикән. Сақал сәвәбидин тутқун қилинғанларму аз әмәскән.

Соал: яшанғанларму сақал қоялмамдикән?

Җаваб: интайин қерип кәткән бовайларниңла сақили барлиқини көрдүм. яшлар, оттура яшлиқлар сақал қоймайдикән. Улар бу һәқтә көп чүшәндүрүш беришни халимиди, әмма мән уларниң чирайидин чарисиз қалған һаләтни ениқ көрдүм. . .

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт