Teywenlik sayahetchi abu bilen qeshqer heqqide söhbet

Muxbirimiz méhriban
2020-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Qizil bayraqlar ésiwétilgen kochida parangliship turghan Uyghur ayallar. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
Qizil bayraqlar ésiwétilgen kochida parangliship turghan Uyghur ayallar. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
AP Photo/Ng Han Guan

2020-Yili 5-yanwar küni yutub qanilida abu texellusidiki teywenlik xitay sayahetchining qeshqer heqqidiki 20 minutluq sin filimi tarqilip, twittér, féysbuk qatarliq ijtima'iy taratqularda munazire qozghighan idi.

20 Minutluq bu filimda teywenlik sayahetchi abu qeshqerning meshhur sayahet merkezliridin biri bolghan kozichi, yarbéshi mehellilirining ilgiriki awatliqini yoqitip, derwazilirigha qulup sélin'ghan, kochilirida adem qalmighan bir haletke chüshüp qalghanliqini körsitidu. U filimda yene chüshendürüsh bérip, xelq'ara taratqularda köplep bériliwatqan Uyghurlarning lagérlargha qamilishi toghriliq xewerlerning özining ikki ayliq Uyghur diyari sayahitide körgen emeliyitide birmu-bir ispatlan'ghanliqini bildürgen.

Filimda abu yene ademsiz qalghan kozichi mehellisidiki Uyghurlarning nege ketkenliki heqqide toxtilip, bu mehellide yashaydighan Uyghurlarning zor köp qismining jaza lagérlirigha qamalghan bolushi mumkinlikini, bezilirining "Ishqa orunlashturush" namida erzan emgek küchi qilip yötkep kétilgen bolushi éhtimalliqini ilgiri sürgen. U yene lagérgha élip kétilgen Uyghurlarning béqimsiz qalghan balilirining "Yesli" namidiki balilar lagérlirigha qamalghanliqi, rayonda Uyghurlarning diniy étiqadi we medeniyitining yoqitiliwatqanliqi qatarliq ehwallarni bayan qilip, özining Uyghurlargha bolghan héssidashliqini ipadiligen idi.

Biz 21-may küni özini abu dep atighan teywenlik sayahetchi bilen téléfonda alaqilishish imkaniyitige érishtuq. U téléfonda özining eyni waqittiki qeshqer sayathiti we bu jeryandiki tesiratliri toghriliq toxtilip ötti.

Abuning bildürüshiche, u 2019-yili 6-aydin 8-ayghiche Uyghur diyarining shimali we jenubida wélisipit bilen 2 ayliq sayahette bolghan bolup, qeshqerde texminen 20 kün erapida turghan. Uning qeshqerde körgenliri uning hayatida Uyghurlar toghriliq öchmes xatirilerni qaldurghan.

Söhbitimiz abuning eyni chaghda qeshqer kozichi mehellisi qatarliq kona Uyghur mehellilirini qandaq shara'itta süretke alghanliqi, uning qeshqerde körgen ehwalliri we qeshqer ziyaritidin kéyinki tuyghuliri heqqide töwendikidek dawamlashti:

So'al: men sizning yutub torida tarqatqan qeshqer heqqidiki sin körünüshliringizni körgen we bu heqte erkin asiya radiyosida mexsus programma ishligen idim. Filimda qeshqerdiki Uyghur mehellisi heqqide nurghunlighan qimmetlik körünüshler bar iken. Siz eyni chaghda bu mehellilerni ziyaret qilghan chéghingizda saqchilarning tosqunluqigha uchridingizmu? bu körünüshlerni qandaq süretke aldingiz?

Jawab: eyni chaghda men yoshurunche süretke aldim.

So'al: siz yerlik Uyghurlar bilen sözlishelidingizmu? ular sizge qandaq tuyghu berdi?

Jawab: shundaq, sözleshtim. Ular manga gep qilghan chéghida ulardiki qorqunuch tuyghulirini éniq hés qildim.

So'al: siz ulardin qandaq mesililerni sorighan idingiz?

Jawab: ulardin yighiwélish lagérliri we "Qayta terbiyilesh merkezliri" heqqide némilerni bilidighanliqini we xitay hökümitining diniy diyasitige a'it so'allarni soridim.

So'al: siz ulargha özingizni tonushturghanda ularda qandaq inkasta boldi?

Jawab: qandaq inkas demsiz? deslepte ular ipade bildürmidi, kéyin özümni tonushturghandin kéyin andin manga asta-asta özliri duch kelgen mesililerni we endishilirini ashkara ipadileshke bashlidi.

So'al: siz bu filimlerni 2019-yilning axirida ishlepsiz, shinjangda sayahette bolghan chéghingiz nechchinchi aylar idi?

Jawab: 2019-yili 6-aydin 8-ayghiche texminen ikki ay etrapida yalghuz sayahette boldum. Qeshqerning özidiki sayahitimla 2 heptidin 3 heptigiche dawamlashti, yeni 20 kün qeshqerde boldum.

So'al: bilishimizche, bu waqit musulmanlarning ramazan aylirining axiri we qurban héyt bayrimi mezgilige toghra kélidu, siz Uyghurlarning roza tutqan we ularning meschitke barghan ehwallirini kördingizmu?

Jawab: men qeshqerge barghan waqit qurban héyt mezgili iken, men ularning meschitke bérip namaz oqughanliqini körmidim. Qurban héyt mezgilide bezilerning kochigha chiqqanliqini we meydanda usul oynighanliqini (sama démekchi) kördüm, emma bir az waqittin kéyinla saqchilar ularni qoghliwetti.

So'al: siz bu mezgilde qeshqerdiki eng chong meschit bolghan héytgah jamesige bardingizmu? eyni chaghda u yerde qandaq menzirini kördingiz? Uyghurlar namaz oqush üchün keldimu?

Jawab: shundaq, bardim. Qurban héyt küni u yerge bardim. Uyghurlarning u yerge (héytgah jamesi aldidiki meydan démekchi) yighilghanliqini kördüm, ular namaz oqush üchün kelgen bolsa kérek. Emma saqchilar ularni qoghliwetti. Chünki musulmanlar u yerde kün chiqishtin ilgiri namaz (héyt namizi démekchi) oquydiken.

So'al: eyni chaghda siz qeshqer héytgah jamesi derwazisidiki ayet yézilghan lewheni kördingizmu? bu yil ular bu lewhe taxtisini éliwétiptu. Siz barghan chéghingizda u lewhe taxtisi barmiken?

Jawab: men uninggha diqqet qilmaptimen, emma u jayda (jame ichige yézilghan) din'gha a'it ereb yéziqidiki Uyghurche we parische yazmilarning öchürülüwatqanliqini anglidim.

So'al: siz körgen meschitlerde xitayning qizil bayraqliri barmiken?

Jawab: bar iken, meschitlerning hemmiside xitayning qizil bayraqliri ésilghan iken.

So'al: islam dinining belgisi bolghan ay-yultuz belgiliri barmiken?

Jawab: islam dinining hilal ay we yultuz belgisini demsiz? yaq, ular yoq iken, éliwétiliptu. Méning körginim xitayning dölet bayraqliri boldi.

So'al: siz qeshqer qedimiy kochilirida körgen Uyghurlar qandaq kiyiniptu?

Jawab: sayahet nuqtilirida ularning en'eniwi milliy kiyimlirini kiyginini kördüm, emma kochilarda körginim xitaylardin perqlenmeydighan kiyimlerni kiygen kishiler boldi.

So'al: béshigha yaghliq artqan Uyghur ayallirini kördingizmu?

Jawab: kördüm, emma bek az iken. Asasen chong yashtiki ayallarni uchrattim.

So'al: yash ayallar we qizlar yaghliq artmighan, shundaqmu?

Jawab: shundaq, toghra.

So'al: saqal qoyghan erlerni kördingizmu?

Jawab: yaq, körmidim. Adette Uyghurlar saqal qoyushqa amalsiz iken, ular endishe qilidiken.

So'al: siz ulardin saqal qoyushtin néme üchün endishe qilidighanliqini soridingizmu?

Jawab: soridim, ruxset qilinmaydiken. Shunga ular qorqidiken. Saqal sewebidin tutqun qilin'ghanlarmu az emesken.

So'al: yashan'ghanlarmu saqal qoyalmamdiken?

Jawab: intayin qérip ketken bowaylarningla saqili barliqini kördüm. Yashlar, ottura yashliqlar saqal qoymaydiken. Ular bu heqte köp chüshendürüsh bérishni xalimidi, emma men ularning chirayidin charisiz qalghan haletni éniq kördüm. . .

(Dawami bar)

Toluq bet