Amérika prézidénti xitayda qamalghan zhurnalistlarning qoyup bérilishi üchün heriket qilishqa chaqirildi

Muxbirimiz jüme
2020-05-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isi jeymis mikgowérn ependim (solda) we mu'awin re'isi marko rubiyo ependim (ongda). 2020-Yili.
Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isi jeymis mikgowérn ependim (solda) we mu'awin re'isi marko rubiyo ependim (ongda). 2020-Yili.
Social Media

Dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti re'isliri amérika prézidéntigha mektup yollap, uni, xitay türmiside iztirap chékiwatqan ilham toxti qatarliq ziyaliy we zhurnalistlarning türmidin qoyup bérilishi üchün heriket qilishqa we xitayda barghanche éghirlishiwatqan qebih axbarat cheklimilirige köngül bölüshke chaqiridi.

3-May "Dunya axbarat erkinliki küni" munasiwiti bilen hazirlan'ghan bu mektupqa komitét re'isliridin jeymis mikgowérn, marko rubiyo qatarliqlar birlikte imza qoyghan.

Mezkur mektupqa qoshup élan qilin'ghan bayanatta xitay türmilirige tashlan'ghan muxbirlar qatarida Uyghur zhurnalistlarmu alahide tilghan élindi. 

Bayanatta mundaq déyildi: "Xitayda hazir qamalghan zhurnalist, tor yazarliri dunyaning her qandaq yérige qarighanda köp. Bular ilham toxti, xu'ang chi, lyu géngsong, lobsang jamayang, gülmire imin we guyming xey qatarliqlarni öz ichide alidu."

Prézidént trampqa yollan'ghan mektupta mundaq déyildi: "Biz bu mektupni xitayda axbarat erkinliki we söz-ipade erkinlikige qaritilghan cheklimilerning barghanche qebihliship bériwatqanliqigha nisbeten endishilen'genlikimizni bildürüsh üchün yézip olturuptimiz. Bu nöwetlik axbarat erkinliki künide biz sizni adaletsiz halda qamalghan zhurnalist, tor yazarliri we pikir erkinliki pa'aliyetchilirining azad qilinishi üchün heriket qilishqa hemde xitay hökümiti we xitay kompartiyesini uchur-axbaratqa qoyghan cheklimilerni bikar qilip, uchur-xewerlerning erkin tarqilishigha yol qoyushqa ochuq-ashkara dewet qilishqa chaqirimiz."

Mektupta yene, xewer-axbaratlarning tosalghusiz tarqilishi amérika-xitay munasiwetlirining algha ilgirilishidiki aldinqi shert ikenliki, meyli basma, meyli tor yazmiliri bolsun, bulardiki axbarat erkinlikining dunyawi wabalarni tosush, xitayda qul emgiki bilen ishlen'gen tawarlarning amérika bazarlirigha kirishining aldini élish we meblegh salghuchilarni ishenchlik uchurlar bilen teminleshte muhim rol oynaydighanliqi körsitilgen. 

Mektupta yuqirida tilghan élin'ghan tutqundiki ziyaliy we zhurnalistlar qisqiche tonushturulghan.

Ilham toxti heqqide bérilgen izahatqa uning 2014-yili "Bölgünchilik jinayiti" bilen muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanliqi, türmide qéyin-qistaqqa uchrighanliqi, a'ilisidikiler bilen körüshtürülmigenliki tilghan élin'ghan.

Uningda yene, ilham toxtining "Uyghurbiz" tor béti arqiliq Uyghur we xitay milliti arisida di'alog qurup öz-ara chüshinishni ilgiri sürüshke tirishqanliqi, emma da'irilerning uning tor bétini taqap, bu torning bashqurghuchiliridin perhat xalmurat, shöhret nijat, abduqéyum ablimit, mutellip imin, atikem rozi, ekber imin, lo yuwéy qatarliqlarni qolgha alghanliqi bayan qilin'ghan. 

Mektupta yene 2009-yilidiki 5-iyul "Ürümchi qirghinchiliqi" din kéyin muddetsiz qamaqqa höküm qilghan gülmire imin heqqidimu qisqiche chüshendürüsh bérilgen. 

Sabiq hökümet xizmetchisi gülmire imin "Selkin" namliq Uyghurche tor békitining tor bashqurghuchiliridin biri bolup, u mezkur tor bétide élan qilin'ghan namayish chaqiriqigha chétilip qolgha élin'ghan we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghan idi.

Mektup axirida amérika prézidénti yene qolidiki barliq diplomatik wasitilerni ishqa sélip, bu yil mart éyida xitaydin qoghlap chiqirilghan amérika muxbirlirining xitaygha qaytishini kapaletke ige qilishqa chaqirilghan. 

Xitay da'iriliri 2020-17-mart "Nyu-york waqit géziti", "Wal strét zhurnili géziti" we "Washin'gton pochtisi" qatarliq nopuzluq metbu'atlargha qarashliq bir qisim muxbirlarning xitayda ishlesh ruxsetnamisini bikar qilip ularni 10 kün ichide xitayda chiqip kétishke buyrughan idi.

Toluq bet