Türk metbu'atlirida Uyghur mesilisige keng kölemde orun bérilmekte

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-12-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyening enqere we konya sheherliridiki namayishtin körünüsh. 2019-Yili 22-dékabir, türkiye.
Türkiyening enqere we konya sheherliridiki namayishtin körünüsh. 2019-Yili 22-dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Uyghur mesilisining xelq'arada künsayin küchiyishige egiship türkiyening her qaysi wilayet, sheher, nahiyeliridimu xitaygha qarshi naraziliq pa'aliyetliri köpeymekte. Türk axbarat wasitiliri we türkche ijtima'iy taratqularda türkiye tarixida körülüp baqmighan bir shekilde xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan éghir bésim siyasitige hemde Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitige alahide orun bérilmekte.

24-Dékabir küni türkiyening eng chong gézitliridin biri bolghan "Qarar géziti" de "Uyghur hey'iti némini kütüwatidu" mawzuluq maqale, "Kündilik sabah géziti" ning obzorchisi merwe shebnem oruch yazghan "Xitay sherqiy türkistanni xeritidin öchürüwatqan bügünki künde xitay azghina tenqitnimu kötürelmeydiken" serlewilik obzor, péshqedem obzorchisi xalit qaqinch ependining "Xitay bölünemdu?" mawzuluq obzori élan qilindi.

Tonulghan obzorchi merwe shebnem oruch xanim obzorini mundaq bashlaydu: "Ötken hepte axirida qatarda ötküzülgen 'doha munbiri' namliq xelq'araliq yighinda bir qanche xitay mutexessis we karixanichilar bilen tonushup qaldim. Hemmimizge melum bolghinidek, sherqiy türkistan mesilisi, toghrisi sherqiy türkistanda élip bériliwatqan qetli'am, hetta irqiy qirghinchiliq heqqide türkiyede munazire élip bérilmaqta, hökümet sükütte turghanliqi üchün tenqitke uchrimaqta. Bundaq turuqluq men sözleshken xitaylar türkiyege qarshi shundaq qattiq pozitsiyede ikenki, türkiye bilen xitay otturisidiki eng muhim mesile 'shinjang mesilisi' ikenlikini ilgiri sürüwatidu. Türkiyeni 'ichki ishlirimizgha arilishiwéliwatidu' dep eyiblewatidu. Biri sherqiy türkistan mesilisini éghzigha élip salsa, xitay peqetla chidimaydiken, buni untumaydiken, hetta hergiz epu qilmaydiken."

"Kündilik sabah géziti" ning obzorchisi merwe shebnem oruch xanim xanim obzorida yene kéyinki künlerde xitayning chet'eldiki dangliq putbolchilar, ziyaliylar we siyasetchiler Uyghurlar toghrisida gep achqanda ularning birdek xitayning hujumigha qandaq uchrighanliqi toghrisida toxtalghan.

Péshqedem obzorchi xalit qaqinch ependi 2001-yili xitay dölitining resmiy teklipige bina'en ürümchi, qeshqer we turpan qatarliq jaylarni ékskursiye qilip kelgen idi. U 23-dékabir küni élan qilghan "Xitay bölünemdu?" mawzuluq obzorida Uyghurlar we ular yashawatqan zéminning türk tarixida muhim orun tutqan tupraqlar ikenlikini bayan qilip, mundaq dep yazidu: "Uyghurlar sherqiy türkistan türk tarixi üchün intayin muhim. Uyghurlar türk tarixida tunji bolup sheher hayatigha ötken. Uyghurlar uzun tarixiy jeryanida parlaq medeniyet berpa qilghan. Lékin xitay hazir bularning medeniyet izlirini yoq qilishqa urunuwatidu."

Xalit qaqinch ependi obzorida buningdin 18 yil burun Uyghur rayonini ziyaret qilghanliqini, Uyghurlarning eng eqelliy insaniy heq-hoquqlargha ige emeslikini öz közi bilen körgenlikini, ularning kishilik hoquqini otturigha qoyushning her bir ademning burchi ikenlikini otturigha qoyghan.

"Qarar géziti" de élan qilin'ghan "Uyghur rayonigha baridighan hey'et némini kütüwatidu?" mawzuluq maqalide türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan 7-ayda béyjingda xitay dölet re'isi shi jinping bilen uchrashqanda Uyghur rayonida tekshürüsh élip bérish üchün türkiyedin hey'et ewetishni qarar qilghanliqini, 5 ay ötken bolsimu, hey'etning ewetilmigenlikini bayan qilghan. U obzorida türkiye hökümitige 'némishqa ewetmidinglar?' dep xitab qilghan.

Türk axbarat wasitiliride Uyghur mesilisige keng kölemde orun bérilishi némidin bésharet béridu? xitayning Uyghur mesilisini tilgha alghanlargha qattiq pozitsiye bildürüshidiki seweb néme? türkiye hökümitining hazirghiche Uyghur diyarigha hey'et ewetmeslikidiki seweb néme?

Bu heqte "Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesidin bolghan parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi bilen doktor alimjan boghda ependiler ziyaritimizni qobul qildi.

Parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi türkiye hey'itining hazirghiche ewetilmeslikining türkiye hökümitining Uyghurlargha köngül bölmigenlikining ipadisi ikenlikini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi türkiyening Uyghur diyaridiki jaza lagérlirini közdin köchürüsh üchün hey'et ewetkinidin ewetmiginining yaxshi bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Doktor alimjan boghda ependi türkiyede dangliq obzorchilarning bu heqte köplep obzor yézishining hökümetke bésim peyda qilidighanliqinimu tekitlep ötti.

Toluq bet