Түркийә-хитай җинайәтчи алмаштуруш келишими түркийәдики уйғурларни нишан қилиши мумкин

Мухбиримиз әркин
2020-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Зиннәтгүл турсунниң түркийәдә турушлуқ иқамәт кинишкиси вә икки пәрзәнти.
Зиннәтгүл турсунниң түркийәдә турушлуқ иқамәт кинишкиси вә икки пәрзәнти.
Social Media

Түркийә хитайдин қачқан уйғур мусапирлириниң асаслиқ панаһгаһи болуп, нөвәттә миңлиған уйғур мусапирлириға саһибханилиқ қилмақта. Лекин 2017-йили түркийә-хитай оттурисида имзаланған вә нөвәттә түркийә парламентиға сунулған җинайәтчи алмаштуруш келишими түркийәдики уйғур мусапирлирини нишанға айландуруп, уларниң хитайға қайтурулушиға йол ечиш әндишисини пәйда қилмақта.

Йеқинда норвегийәдики «шималий явропа тәтқиқати вә көзитиш тори» намлиқ бир тәшкилат бу келишимниң мәзмунини қолға чүшүргән. Бу тәшкилатниң 19-май «шималий явропа көзитиш тори» да елан қилған доклатида тәкитлинишичә, бу келишим түркийәдики уйғурларни нишан қилип, уларниң хитайға өткүзүп берилишигә йол ачидикән. Доклатта бу келишимдә нурғун мүҗмәл нуқтиларниң барлиқи, бу мүҗмәлликниң түркийә имза қойған «явропа җинайәтчи алмаштуруш келишими» гә хилап икәнлики тәкитләнгән

Шу мунасивәт билән биз 19-май күни түркийә парламентидики бәзи өктичи партийәләрдин болған парламент әзалирини зиярәт қилип, уларниң мәзкур мәсилидики пикрини алдуқ. Әрдоған һөкүмитини қоллайдиған парламенттики 3-чоң өктичи партийә-милләтчи һәрикәт партийәсиниң парламент әзаси олҗай килавуз әпәнди нөвәттә бу келишим парламентниң күнтәртипидә йоқлуқини билдүрди.

У мундақ деди: «тәбиий, бундақ бир нәрсигә алақидар бир күнтәртип йоқ. Партийәмизниң бир сиясити бар. Әмма шуни дәймән, буни сорашниң өзи биз үчүн бир әйиб. Әлвәттә, биз ирқдашлиримизниң хатирҗәмлики, хушаллиқи, әркинлики вә мәвҗутлуқини қоғдаймиз. Шуңа партийәмиз вә рәһбиримиз бу сәзгүрлүкни һәр вақит көрситип кәлди. Шуниң үчүн мән шуанки күнтәртипкә алақидар учурға вақип әмәс.»

Түркийә йеқинқи йилларға қәдәр һечқачан бирәр уйғурни хитайға өткүзүп берип бақмиған. Әмма бу әһвалда пәқәт 2019-йили өзгириш болди. Түркийәниң 2019-йили 6-айда 3 нәпәр уйғурни таҗикистан арқилиқ хитайға өткүзүп бәргәнлики, өткүзүп берилгәнләр арисидики зиннәтгүл турсун исимлик аялниң икки пәрзәнти билән ғулҗаға елип келингәнлики илгири сүрүлгән. Лекин 5 милйондәк сүрийә мусапирлириға саһибханилиқ қиливатқан түркийә һөкүмити уйғурларни хитайға өткүзүп бәргәнликини изчил рәт қилип кәлди.

«Ийи» партийәси түркийә парламентидики 4-чоң өктичи партийә болуп, мәзкур партийә уйғур мәсилисидә әрдоған һөкүмитини тәнқид қилип кәлгән. 19-Май күни мәзкур партийәниң парламент әзаси фәхрәттин юқуш әпәнди зияритимизни қобул қилди. Уму нөвәттә бу келишим парламентниң күнтәртипидә йоқлуқи, әгәр бундақ бир келишим парламентниң күнтәртипигә қоюлса ийи партийәсиниң «шиддәт» билән қарши чиқидиғанлиқини билдүрди.

Фәһрәттин юқуш мундақ деди: «биз буниңға шиддәт билән қарши чиқимиз. Буни күнтәртипкиму елип келәлмәйду. Елип кәлсә мәҗлистә қийинчилиқ туғулиду. Болупму ахирқи күнләрдә вирус мәсилиси мунасивити билән пүтүн дуняниң диққити хитайға мәркәзләшкән бир мәзгилдә түрк һөкүмитини бундақ бир иш қилиду, дәп ойлимаймиз. Қилған тәқдирдиму өктичи партийәләрниң һәммиси шиддәт билән қарши чиқиду. Партийәмиз әң шиддәтлик қарши чиқиду. Униң мақуллуқтин өтмәслики үчүн һәр ишни қилимиз. Әмма күнтәртипкә қойидиғанлиқиға еһтималлиқ бәрмәймән.»

Фәһрәттин юқуш йәнә америка кеңәш палатасиниң йеқинда мақуллиған «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси» ни иҗабий тәрәққият дәп қарайдиғанлиқи, кишилик һоқуқ назарәтчлириниң уйғур районида тәкшүрүш елип беришиға йол қоюлуши керәкликини билдүрди.

Фәһрәттин юқуш йәнә мундақ дәйду: «корона вируси билән тәң пүтүн дуняниң диққити хитайға буралғанлиқини көрүватимиз. Әлвәттә, сиз билгәндәк америка кеңәш палатасида мақулланған бир қанун лаһийәси бар, шәрқий түркистандики түркләр тоғрисида президент имзалайдиған. Бу бир иҗабий тәрәққият. Бәлким америка буни хитайға корона вирусида бесим ишлитиш үчүн қоллиниватқан болуши мумкин болсиму, лекин буниңға шәрқий түркистан мәсилисиниң күнтәртипкә келиши, болупму лагерлардики ирқдашлиримизниң қоюп берилиши нуқтисидин иҗабий қараймиз. Бизму бу йәрдин лагерлар тақалсун, инсанлар аилиси билән җәм болсун, дәп қоллаймиз.»

Түркийә парламентидики өктичи партийәләр өткән йили уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүш тоғрисида қанун тәклип лайиһәси бәргән. Лекин қанун лайиһәси һакимийәт бәшидики адаләт вә тәрәққият партийәси билән милләтчи һәрикәт партийәсиниң рәт қилишиға учриған иди. Олҗай килавуз әпәнди 19-май зияритимизни қобул қилғанда милләтчи һәрикәт партийәсиниң парламентта уйғурларни изчил қоғдап келиватқанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: «биз түркийә бүйүк милләт мәҗлисидә милләтчи һәрикәт партийәси болуш сүпитимиз билән ирқдашлиримизниң өлтүрүлгәнлики, қәтли қилиниватқанлиқи, номусиға тил узартилғанлиқи, уларниң тили, мәдәнийити вә турмушиға кашила қилинип, диний етиқадиға тосқунлуқ қилиниватқанлиқиға қарши барлиқ имканийитимиз билән қоғдаватимиз.»

«Нордик көзитиш» ториниң доклатида қәйт қилинишичә, түркийә-хитай җинайәтчи алмаштуруш келишимиң 2-маддисиниң 2-бөлүкидә «һәр икки тәрәп қанунлириниң җинайәтни әйни катигорийәгә қоюш-қоймаслиқи яки җинайәтни әйнән сөзлүк билән ипадиләш-ипадилимәслики муһим әмәс» дейилгән икән. Кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң илгири сүрүшичә, мәзкур қанун тәстиқланса бу уйғурлар қияс қилғили болмайдиған зиянларни кәлтүрүп чиқиридикән.

Бу сөзләрни америкадики «уйғур кишилик һоқуқ қурулуши» ниң рәиси нурий түркәл 19-май бу һәқтики зияритимизни қобул қилғанда тәкитлиди. Униң агаһландурушичә, түркийәдәк явропа қанун өлчәмлирини қобул қилған бир дөләтниң хитай билән бундақ бир келишимни имзалиши униңға дағ чүшүридикән.

Түркийә-хитай җинайәтчи алмаштуруш келишими 2017-йили 5-айда түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай зиярити мәзгилидә сабиқ түркийә әдлийә министири бәкир боздаг билән хитай ташқи ишлар министири ваң йи оттурисида имзаланған. Келишимгә имза қоюш мурасимиға президент әрдоған билән хитай баш секретари ши җинпиң қатнашқан иди. Илгири сүрүлүшичә, мәзкур келишим 2019-йили 12-айда түркийә парламентиға йолланған икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт