Sa'adet partiyesi re'isi temel qaramolla'oghlu: "Xitayni tizginleydighan ishlarni qilishimiz kérek"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-11-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye sa'adet partiyesi re'isi temel qaramolla'oghlu ependi yighinda sözlimekte. 2020-Yili 9-féwral, istanbul, türkiye.
Türkiye sa'adet partiyesi re'isi temel qaramolla'oghlu ependi yighinda sözlimekte. 2020-Yili 9-féwral, istanbul, türkiye.
AFP

Türkiyediki öktichi partiyelerdin sa'adet partiyesining re'isi temel qaramolla'oghlu ependi 7-noyabir küni ötküzülgen sa'adet partiyesining her qaysi wilayetliridiki mes'ulliri ishtirak qilghan yighinida türkiyening küntertipidiki mesililer toghrisida toxtilip, xitayni tizginleydighan siyaset élip bérish kéreklikini tekitligen.

Türkiyediki "Milliy gézit" ning 9-noyabir künidiki sanida élan qilin'ghan xewerde körsitilishiche, temel qaramolla'oghlu yighinda sözligen nutqida xitaygha ishen'gili bolmaydighanliqini, türkiyening xitayni tizginleydighan ishlarni qilishqa mejbur ikenlikini tekitlep mundaq dégen: "Xitaygha ishinishke bolmaydu. Xitay hazir iqtisadiy jehettin küchliniwatidu, lékin kishilik hoquq jehettin bekla nachar. Xitayning sherqiy türkistanda qiliwatqanlirini qobul qilghili bolmaydu. Beziler xitay hökümitining Uyghurlarni terbiyelesh üchün bir milyon kishilik mektep achqanliqini, bu mekteplerde xitay medeniyitining ögitiliwatqanliqini, buning xitayning tebi'iy heqqi ikenlikini ilgiri sürüwatidu. Bundaq dégen kishilerge alla eqil ata qilsun. Bu xitayning qandaqmu heq we hoquqi bolsun. Xitay pütün küchi bilen musulman Uyghurlarni dinsizlashtürüshqa tirishiwatidu. Epsuski türkiye hökümitimu xitay bilen bolghan munasiwitimni kücheytimen dep bu mesilidin uzaq turuwatidu. Biz xitaygha qarshi jeng élan qilayli démeymiz. Lékin xitayni tizginleydighan siyaset élip bérishqa mejburmiz. Biz Uyghur qérindashlirimizning u yerde ézilishige, bésimgha uchrishigha, dinidin uzaqlashturulishigha elwette razi emesmiz".

Sa'adet partiyesi re'isi temel qaramolla'oghlu ependi dégen xitayni tizginlesh üchün némilerni qilish kérek? dégen so'alimizgha jawab tépish üchün partiyening aliy rehberliridin mehmet atmaja ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U, partiye yighinlirining köpide Uyghur mesilisining otturigha qoyuluwatqanliqini bayan qilghandin kéyin xitayni tizginlesh üchün qilishqa tégishlik ishlar toghrisida melumat bérip mundaq dédi: "Partiye yighinining köpide sherqiy türkistan mesilisi otturigha qoyulidu. Yighinlarda bu heqte choqum bir ish qilish kérekliki otturigha qoyulidu. Xitaygha küchimiz yetmesliki mumkin. Lékin biz qilalaydighan ishlar birinchisi, dunyada jama'et pikri toplap xitaygha bésim ishlitish. Ikkinchisi bolsa musulman döletlirini xitaygha qarshi heriketke ötküzüshtin ibaret".

Türk xelqi Uyghurlargha hésdashliq qilidu, lékin hökümet bolupmu prézidént rejep tayyip erdoghan bu mesilide sükütte turuwéliwatidu. Buning sewebi néme? dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi: "Hökümet bezide xitaygha qarshi inkas qayturuwatidu. Hökümetke awaz bergen xelq sherqiy türkistanliqlargha hésdashliq qilidu. Hökümet bolsa xitay bilen bolghan munasiwitimge ziyan kélidu dep taza ehmiyet bermeywatidu. Peqetla saylamda özige bélet tashlighan türk xelqini razi qilish üchünla dep qoyuwatidu. Biz hökümetning bu mesilige bundin kéyin alahide ehmiyet béridighanliqigha ishenmeymiz. Chünki hökümet 2015-yilidin tartip xitay bilen bolghan munasiwetni tereqqiy qildurush siyasiti yürgüzüwatidu".

Sa'adet partiyesi dini eqidilerni ilgiri süridighan partiye bolup, sherqiy türkistan mesiliside xitaygha qarshi musulman döletlirini heriketke ötküzüsh kéreklikini ilgiri sürmekte. Undaqta bu mumkinmu? enqerediki istratégiyelik chüshenchiler instituti mudiri istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ziyaritimizni qobul qilip, buning nezeriye jehettin toghra ikenlikini, lékin islam dunyasining sherqiy türkistan mesilisi bilen xitaygha bolghan köz qarashlirining oxshimaydighanliqini, ularning bu köz qarashliri özgergende xitaygha qarshi heriketke ötküzgili bolidighanliqini bayan qildi.

Sa'adet partiyesi burundin tartip Uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan partiyelerdin biri. Mezkur partiyening qurghuchisi türkiyening sabiq bash ministiri merhum nejmettin erbaqan 1984-yilidin tartip türkiye parlaméntida izchil halda Uyghur mesilisini otturigha qoyup kelgen idi. Mezkur partiye "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" yüz bergende xitaygha naraziliq bildürüp 2009-yili 7-ayda istanbulda 20 ming kishi qatnashqan zor naraziliq namayishi uyushturghanidi.

Toluq bet