Taha aqyol: "Türkiye asasiy qanun soti Uyghurlarni xitaygha qayturushqa yol qoymaydu"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-08-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyediki tonulghan péshqedem obzorchi taha aqyol ependi
Türkiyediki tonulghan péshqedem obzorchi taha aqyol ependi
Social Media

30-Iyul küni türkiyediki tonulghan obzorchi taha aqyolning "Süriyelikler we Uyghurlar" namliq obzori élan qilindi.

Péshqedem obzorchi taha aqyol ependi obzorida türkiye hökümitining Uyghur mesiliside xitaydin teptartishigha hajet yoqluqini tekitligen. 

U obzorida türkiyening kishilik hoquq jehettin Uyghurlargha köngül bölse xitay bilen bolghan munasiwitige tesir körsetmeydighanliqini bildürgen. U mundaq dep yazghan: "Türkiyedin panahliq tiligen Uyghurlarning xitaygha qayturup bérilgenlik xewiri kishini ensizlikke salmaqta. Bu dawamliq yüz bériwatqan ish emes, lékin hazir kishilerni bekla échinduridighan ishlar yüz bériwatidu. Zinnetgülning ikki balisi bilen birlikte tajikistan arqiliq xitaygha qayturuwétilishi buning misali déyishke bolidu. Türkiye hökümitining Uyghur mesiliside passip turuwatqanliqi éniq. Lékin türkiye Uyghur mesilisige kishilik hoquq jehettin mu'amile qilsa, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet unchilikmu buzulup ketmeytti."

Taha aqyol ependi "Süriyelikler we Uyghurlar" namliq obzorida Uyghurlar we Uyghur mesilisining qanuniy jehettiki ehwali toghrisida melumat bergen. U türkiye asasiy qanun sotining bu heqtiki qararliri toghrisida toxtilip, munularni yazghan: "Bu xil mesililer toghrida türkiye asasiy qanun sotining nahayiti köp qarari bar. Rusiye fédératsiyesining puqrasi qabartay-malqar dégen türkiy millettin bir adem türkiyedin panahliq tiligen iken. Rusiyening telipige bina'en uni qayturup bérish resmiyiti bashlan'ghan. 2016-Yili 11-ayning 1-küni türkiye asasiy qanun soti bu kishi qayturuwétilse ornini toldurghili bolmaydighan aqiwet kélip chiqidighanliqini ilgiri sürüp, uni qayturmasliqqa höküm qilin'ghan. Bir iranliq kishimu türkiyedin panahliq tiligen iken. Iran hökümiti türkiyedin bu kishini qayturup bérishini telep qilghan iken. 2015-Yili 12-ayning 16-küni türkiye asasiy qanun soti iranda ölüm jazasi we iskenje barliqini ilgiri sürüp, iranliq bu panahliq tiligüchini qayturup bérishni ret qilghan."
Péshqedem obzorchi taha aqyol ependi obzorida "Ölüm jazasi" bérilish éhtimalining panahliq tiligüchilerni qayturulushtin tosup qalalaydighanliqini bayan qilip, mundaq dep yazghan: "Hetta bezi nersilerning bolush éhtimalimu bir ademning dölitige qayturuwétishini tosup qalalaydu. 2016-Yili 7-ayning 15-küni türkiyede yüz bergen herbiy siyasiy özgirishke urunush weqesige qatnashqan bezi herbiyler urush ayropilani bilen girétsiyege qéchip bérip panahliq tiligen idi. Türkiye hökümiti heqliq halda ularni türkiyege qayturup bérishni telep qildi. Lékin girétsiye soti 'türkiyediki bezi siyasetchilerning ölüm jazasini qayta eslige keltürüsh niyiti bar, türkiyede iskenje belgilimiliri élan qilindi' dégen bahanilerni körsitip türkiye hökümitining telipini ret qildi. Girétsiye sotining yaman niyet bilen höküm chiqarghanliqi éniq, emma ularning türkiyediki bezi siyasetchilerning qilghan sözlerdin qandaq ustiliq bilen paydilan'ghanliqini körüwalalaymiz. Türkiyede 30 yil burun emeldin qaldurulghan ölüm jazasini eslige keltüreyli dewatqan milletchi heriket partiyesi téxighiche birer qanun teklip layihesinimu parlaméntqa sunmighan idi."

Taha aqyol ependi "Süriyelikler we Uyghurlar" namliq obzorida xitayda ölüm jazasi we iskenje qatarliq éghir jazalarning hemmisining barliqini bayan qilip, mundaq dep yazidu: "Türkiyedin musapirlarni, bolupmu siyasiy panahlan'ghuchilarni qayturuwétishte xelq'ara kechürüm teshkilatining kishilik hoquq doklatigha sel qarash chong xataliq bolidu. Xitayda ölüm jazasi bar, iskenjimu bar. Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti toghrisida xelq'ara kechürüm teshkilati we birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishiningmu doklatliri bar. Türkiyening Uyghurlarni xitaygha qayturmasliqi üchün bashqa alahide delil-ispatlargha hajiti yoq. Yuqiriqi delil-ispatlar yétip ashidu."

Tonulghan zhurnalist taha aqyol ependi türkiye hökümitining Uyghur siyasitini eyiblep, mundaq dep yazidu: "Türkiye Uyghur mesilisini dep xitay bilen ziddiyetke kirip qilishining zörüriyiti yoq. Lékin türkiye Uyghurlarni bashqa döletlerge qayturuwetmey Uyghurlar duchar boluwatqan kishilik hoquq depsendichilikini xitaygha ochuq déyishi kérek. Xitaydin teptartip olturushini shexsen men eyibleymen."

Taha aqyol ependi obzorida türkiyediki süriyelik musapirlar toghrisidimu toxtilip, süriye urushi axirlashmighuche süriyeliklerning mesilisining hel bolmaydighanliqini tekitlep ötken.

Biz mezkur obzorda ilgiri sürülgenler heqqide köz qarishini igilesh üchün 9 yildin buyan Uyghur siyasiy panahlan'ghuchilarning adwokatliqini qiliwatqan ibrahim ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. U aldi bilen türkiye hökümitining Uyghurlarni xitaygha qayturup bérish siyasitining yoqluqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Men uzun yillardin buyan bu ish bilen shughulliniwatimen. Türkiye Uyghurlarni xitaygha qayturup bermeydu. Aldi bilen buni qobul qilishimiz kérek. Men 9 yildin buyan Uyghurlarning adwokatliqini qiliwatimen, bu jeryanda sherqiy türkistanliq Uyghurlarni xitaygha qayturup bergenlikini körmidim. Lékin bir qétim ‘men Uyghur’ dep xitay pasporti körsetken ikki özbekni xitaygha qayturup berdi. Ular Uyghur dések türkiye chiqiriwetmeydu dep xitay pasporti yasatqan özbekler iken. Emma özbék ikenliki ashkarilinip qélip qayturuwetti. Lékin türkiye döliti bügün'giche birmu sherqiy türkistanliqni xitaygha qayturup bermidi."

Biz uningdin "Zinnetgülning tajikistan arqiliq xitaygha qayturup bérilgenliki toghrisidiki xewerge qandaq qaraysiz?" dep sorighinimizda u mundaq jawab berdi: "Bezi Uyghurlarning pasporti bolmighachqa tajikistan pasportini ishletken bolushi mumkin. Men zinnetgül tursunning qayturulushining tepsilatini bilmeymen. Anglishimche, tutulup qalghanda ‘men tajik’ deptu. Türkiye terep tajikistan elchixanisidin 'bu silerning wetendishinglarmu?' dep soraptu. Tajik diplomatlar ‘shundaq bizning wetendishimiz’ dep qobul qilip, tajikistan arqiliq xitaygha ewetiliptu."

Qimmetlik radi'o anglighuchilar, türkiyediki xitay elchixanisi bir qanche yildin buyan Uyghurlarning pasportini uzartip bermeywatidu, türkiyede pasportsiz yashawatqan Uyghurlarning sanimu az emes, bu Uyghurlar türk saqchiliri teripidin tutulup qalsa qandaq qilishi kérek? adwokat ibrahim ependi bundaq ehwalda derhal adwokat tutushi kéreklikini bayan qilip, mundaq dédi: "Adwokat tutsa bolidu. Adwokatqa béridighan puli bolmisa adwokatlar birlikige iltimas qilsa, heqsiz adwokat béridu. Eger ehwal jiddiy bolsa munasiwetlik ammiwi teshkilatlargha téléfon qilip ehwalni dése, yardem qilidu."

Ibni xaldun uniwérsitéti qanun kespining oqughuchisi enwer tursun ependi türkiyediki Uyghurlarning türkiyening panahlan'ghuchilar heqqidiki munasiwetlik qanunliridin toluq paydilinishi kéreklikini tekitlidi. 

Taha aqyol ependi 1970-yillardin tartip zhurnalistliq kespi bilen shughulliniwatqan bolup, hazirghiche u Uyghur mesilisi toghrisida köpligen obzorlarni yazghan. U 7-iyul künila "Qarar" gézitide élan qilghan "Uyghur türkliri we enqere" namliq maqaliside türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirghan idi.

Toluq bet