Uyghurlar néme üchün türkiyedin yawropa döletlirige qachidu?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-11-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan qarshiliq körsitiwatidu-bizchu? dégen témida yighinda sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxan söz qilmaqta. 2015-Yili 7-mart, türkiye.
Sherqiy türkistan qarshiliq körsitiwatidu-bizchu? dégen témida yighinda sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyitining re'isi hidayetullah oghuzxan söz qilmaqta. 2015-Yili 7-mart, türkiye.
RFA/Arslan

Türkiyede turush ruxsitigha érishken bezi Uyghurlar néme üchün yawropa döletlirige qachidu?

Melum bolghinidek, türkiye qazaqistandin qalsila Uyghur muhajirlar eng köp olturaqlashqan dölet hésablinidu. Türkiye ichkiy ishlar ministiri sulayman soyluning bayanatigha asaslan'ghanda, hazir türkiyede iqamet bilen turuwatqan Uyghurlarning sani 20 ming etrapida iken. Undaqta, türkiyede turush ruxsitige érishken bezi Uyghurlar néme seweplerdin yawropa döletlirige kétishke urunidu? 

Ilgiri bir yil türkiyede turghandin kéyin gérmaniyege ketken toxtirozi obulqasim ependi Uyghurlarning türkiyeni tashlap yawropa döletlirige kétishidiki sewebler heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Buning seweblirini men mundaq dep oylaymen. Birinchidin, türkiyening ishlesh ruxsiti bermeywatqanliqi, ikkinchidin, türkiyediki ishsizliq we turmushning qiyin bolushi, üchinchidin, yéqindin buyan türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetning yéqinlishishidin bolghan. Hemmimizge melum bolghinidek, yéqinda türkiyening bir Uyghur ayalni ikki balisi bilen birlikte tajikistan arqiliq xitaygha qayturiwétishi türkiyediki Uyghurlar arisida kélechekte türkiyemu ottura asiya döletlirige oxshash bolup qalarmu dégen endishini peyda qilghan, dep oylaymen. Chünki gérmaniyege qéchip kelgen Uyghurlarning köpinchisi mushundaq qarashta boliwatidu."

Toxtirozi obulqasim ependi türkiyede bir yil turghandin kéyin 2016-yili 8-ayda sabiq yugoslawiyedin parchilinip musteqil bolghan melum bir dölet arqiliq gérmaniyege qéchip kelgen. U özining türkiyedin kétishidiki sewebiningmu yuquriqilarghe oxshap kétidighanliqini bildürdi. 

Türkiyede Uyghurlarning nopusining köpiyishige egiship Uyghurlarning siyasi, iqtisadiy we ijtima'iy mesililirimu kün sayin köpeymekte. Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatliri, bolupmu istanbuldiki sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq teshkilatining re'isi hidayetulla oghuzxan ependi yéqindin buyan türkiyedin yawropa döletlirige qéchish yolida déngizde gheriq bolup ölgen, her qaysi döletlerde tutulup xitaygha qayturulush xewpige uchrawatqan Uyghurlarning barliqini otturigha qoydi. 

Hidayetulla oghuzxan ependi türkiyening kéyinki 7-8 yil ichide 25 ming Uyghurni qobul qilghanliqini, buning 95 pirsentige uzun muddetliq iqamet bergenlikini tekitlep ötti. 

Qimmetlik radiyo anglighuchilar, türkiye ishsizliq nisbiti eng yuqiri döletlerning biri hésablinidu. Ötken ay dölet élan qilghan istatistikilargha asaslan'ghanda, türkiyediki ishsizlarning sani 14 milyon 500 ming etrapida bolup, her 4 yashtin birsi ishsiz iken. Hidayetulla oghuzxan ependi Uyghurlar ichidiki ishsizliqning bekla éghir ikenlikini, 25 ming Uyghur ichide 4-5 yüz Uyghurningla xizmiti barliqini bayan qildi. 

Undaqta, türkiyediki Uyghurlarning ensireshliri toghrimu? ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki Uyghur tetqiqati inistitutining mudiri, doktor erkin ekrem ependi türkiye-xitay munasiwitining küchiyiwatqanliqini, türkiyening iqtisadiy ehwalining töwenlewatqanliqini, bundaq ehwalda hökümetning Uyghurlargha köp yardem qilalmaydighanliqini bayan qildi. 

Doktor erkin ekrem sözining dawamida yene weziyetning özgirip turidighanliqini, shunga qiyinchiliqta yashawatqan Uyghurlarning sewir qilishnimu bilishi kéreklikini bayan qildi.
Igilinishiche, yéqindin buyan bezi Uyghurlar yawropagha qéchip méngish jeryanida tutulup qélip, türkiyege qayturulghan. Yene bezi Uyghurlar tutulup qalghan döletlerde dawamliq tutup turulmaqta. Doktor erkin ekrem ependi türkiyege qayturulghan Uyghurlarning kimlikige türkiyening belge urup qoyudighanliqini, buning bilen türkiyening ulargha bolghan ishenchisining yoqilidighanliqini, shunga mesiliside her bir Uyghurning estayidil oylinishi kéreklikini eskertip ötti. 

Biz igiligen melumatlargha asanlan'ghanda, 2019-yilida köp sandiki Uyghurlar yawropa döletlirige qéchishqa urun'ghan bolsimu, emma az sandikiler nishan qilghan döletlerge baralighan, köp qismi yérim yollarda tutulup, türkiyege qayturiwétilgen.

Toluq bet