Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan riyasetchilik qilghan yighinda Uyghur mesilisi otturigha qoyulghan

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-11-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye prézidént rejep tayyip erdoghan yighinda sözlimekte. 2020-Yili 5-noyabir, enqere, türkiye.
Türkiye prézidént rejep tayyip erdoghan yighinda sözlimekte. 2020-Yili 5-noyabir, enqere, türkiye.
AP

4-Öktebir küni türkiye döletlik xewer agéntliqi élan qilghan "Prézidént rejep tayyip erdoghan riyasetchilikide aliy kéngesh ezaliri yighini chaqirildi" mawzuluq xewerde, 4-öktebir küni erdoghanning riyasetchilikide muxbirlargha yépiq bolghan 3 yérim sa'etlik aliy kéngesh ezaliri yighini chaqirilghanliqi, yighinda süriye mesilisi, liwiye krizisi, yemen urushi, taghliq qarabagh meselisi we sherqiy türkistan mesilisi toghrisida muzakire élip bérilghanliqi yézilghan.

Xewerde prézidént ishxanisining axbarat ishlirigha mes'ul xadimi fahrettin altun ependining bu heqte élan qilghan bayanatida, türkiyening héchqandaq zulumgha qarap turmighanliqi, barliq qérindashlirining heq we hoquqini qoghdash üchün tirishqanliqi, kéyinki mezgillerde süriye, liwiye, siprus we qarataghda bu xil tirishchanliqlarni namayan qilghanliqi, Uyghur türkliri mesilisini hel qilishqimu tirishiwatqanliqi ilgiri sürülgen. Bayanatta yene türkiyening soghuq qanliq, semimiyet we durust tashqi siyaset arqiliq yuqiriqi bir qatar mesililerni hel qilishqa tirishchanliq körsitidighanliqi tekitlen'gen.

Xitay hökümiti Uyghur qatarliq türkiy xelqlerni jaza lagérlirigha solash siyasiti élip barghan kündin tartip 3 yil ichide türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan sükütte turush yolini tallighan idi. Xelq'ara yighinlarda, bayanatlirida dunyadiki barliq éziliwatqan musulman xelqlerni tilgha élip, Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini tilgha almighan idi. Undaqta, edoghanning bu qétimqi yépiq yighinda Uyghurlar mesilisi toghrisida muzakire élip barghanliqini dölet xewer agéntliqi arqiliq élan qilishini qandaq chüshinishimiz kérek? bu heqtiki köz qarashlirini igilesh üchün biz türkiyediki bezi öktichi partiye rehberliri we bezi mutexessisler bilen söhbet élip barduq.

Türkiye kélechek partiyesining mu'awin re'isi selchuq özdagh ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlarning éghir weziyitini kélechek partiyesi küntertipke élip kelgechke prézidént rejep tayyip erdoghan riyasetchilik qilghan bu yighinda otturigha qoyulghanliqini tilgha aldi. U bu heqte mundaq dédi: "Uyghurlarning éghir weziyitini kélechek partiyesining re'isi exmet dawutoghlu, kéyin men we partiyening tashqi siyasetke mes'ul mu'awin re'isi umut yardimji ependiler otturigha qoyduq. Ötken ayda istanbulda sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri bilen yighin achtuq. Buni körgen hökümet Uyghurlarning aghzigha hesel sürkep qoyush üchün bu qétim otturigha qoydi, dep oylaymen."

Selchuq özdagh ependi hökümetning sherqiy türkistan toghrisida konkrét bir ish qilishi kéreklikini bayan qilip mundaq dédi: "Buning bu yighinda otturigha qoyulushi yaxshi ish. Lékin yéterlik emes. Hökümetning bu heqte konkrét ish qilishi kérek. Xitayning enqerediki elchisi we xitay tashqi ishlar ministiri bilen körüshüshi kérek. Hökümitimiz aldi bilen sherqiy türkistanning ishikini échishi, u yerdiki weziyetni közdin köchürüshi kérek. Konkrét bir ish qilmisa hemmisi quruq gep bolup qalidu. Biz sherqiy türkistandiki jaza lagérlirini, Uyghurlarning tili we dinining cheklen'genlikini bilimiz. U yerde éghir kishilik hoquq depsendichiliki bar. Ötkende bu heqtiki birleshme mektupqa 39 dölet qol qoydi, türkiye qol qoyushi kérek idi. Néme üchün buninggha qol qoymighanliqini hökümet xelqqe anglitishi kérek. Bularni qilsa andin men hökümitimizni alqishlaymen."

"Iyi", yeni "Yaxshi" partiyesining tashqi siyasetke mes'ul mu'awin re'isi exmet kamil er'ozan ependi bu heqtiki so'alimizgha téléfon uchuri arqiliq jawab qayturup mundaq dédi: "Uyghurlargha 'yaxshi' partiyesi ige chiqsa hökümet saylamda ziyan tartidighanliqini axiri chüshinip yétiptu. Néme üchün bu qétimliq yighinda otturigha qoyghanliqini hökümetning bundin kéyin konkrét néme qilidighanliqigha qarap téximu yaxshi chüshineleymiz."

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan riyasetchilik qilghan aliy kéngesh yighinida Uyghur mesilisining otturigha qoyulushi beziler dégendek türkiye hökümitining Uyghur siyasitidiki özgirishining béshariti? bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti enwer semet ependi köp özgirish bolmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Ibni xaldun uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler kespining doktoranti mewlan tengriqut ependi mezkur aliy kéngesh yighinda Uyghur mesilisining otturigha qoyulushining birqanche sewebi barliqi bildürdi.

2018-Yilidiki saylam arqiliq türkiye parlamént tüzümidin prézidéntliq tüzümige ötken bolup, dölet prézidénti rejep tayyip erdoghanning qol astida 'aliy kéngesh' qurulghan idi. Bu aliy kéngesh yighinigha kéngesh ezaliridin sabiq parlamént re'isliridin isma'il qahraman, bulent arinch, jemil chéchek, köksal toptan, mehmet aliy shahin, sabiq bash ministir yildirim aqbulut, prézidént erdoghanning aliy meslihetchiliridin metin qiratli, hasan doghan we axbarat ishlirigha mes'ul xadimi fahrettin altun ependiler qatnashqan. Mezkur aliy kéngesh yighini ayda bir qétim ötküzülidighan bolup, yighinda türkiyening muhim mesililiri toghrisida muzakire élip bérilidiken.

Toluq bet