Mewlut chawushoghlu: "Uyghur mesiliside sükütte turushimiz mumkin emes"

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-12-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili 29-öktebir, jenwe.
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu muxbirlarni kütüwélish yighinida. 2019-Yili 29-öktebir, jenwe.
REUTERS

Türkiye parlaméntida türkiye hökümitining 2020-yilliq xamchoti muzakire qilinmaqta. 15-Dékabir künidiki yighinda 6 neper parlamént ezasi türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlumu qatnashqan yighinda türkiye hökümitini Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitige köngül bölmeslik bilen eyibligen. Arqidin türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu söz élip mundaq dégen: "Uyghur türkliri mesiliside sükütte turushimiz mumkin emes. Biz mezkur mesilini birinchidin xitay döliti arqiliq, ikkinchidin birleshken döletler teshkilati arqiliq, üchinchidin islam hemkarliq teshkilatinimu öz ichige alghan xelq'araliq ammiwi teshkilatlar arqiliq közitiwatimiz. Bügünki yighinda prézidéntimiz rejep tayyip erdoghanning Uyghurlar toghrisida bergen bayanati toghrisida xata melumat berdinglar. Prézidéntimiz 'Uyghurlar xitay döliti ichide barliq heq we hoquqigha ige bolghan halda rahet yashishi kérek' dédi. Prézidéntimiz 'Uyghurlar yaxshi yashawatidu' démidi. Bularni dégen waqtida men prézidéntimizning yénida idim. Bular bizning heqqaniy telipimiz. Xitaymu bu mes'uliyitini emelge ashurushi kérek".

Tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu ependi birleshken döletler teshkilatidimu türkiyening Uyghurlarning awazi boluwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Yéqinda birleshken döletler teshkilatigha elchi ewetip, bu heqtiki pozitsiyemizni bildürduq. Men birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquqi omumiy yighinida Uyghur mesilisini otturigha qoydum. Islam hemkarliq teshkilatining jiddediki yighinida, rabetul islamning yighinida yene Uyghur mesilisini otturigha qoydum. Uyghur mesiliside pütün musulmanlar we islam hemkarliq teshkilatiningmu mes'uliyiti bar".

Bu yil 7-ayda türkiye dölet prézidénti rejep tayyip erdoghan xitaygha élip barghan ziyaritidiki, xitay dölet re'isi shi jinping bilen élip barghan uchrishishida Uyghur mesilisini otturigha qoyghan. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu mezkur uchrishishta türkiyening Uyghur diyarigha hey'et ewetishining qararlashturulghanliqini, hazir buning teyyarliq xizmitining qiliniwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Biz Uyghur mesilisini körmeslikke salalmaymiz. Prézidéntimiz 7-ayda xitaygha élip barghan resmiy ziyariti jeryanida xitay dölet re'isi shi jinpinggha mesilini dédi. Xitay dölet re'isi bolsa türkiyedin hey'et teklip qildi. Hazir biz bu hey'et kimlerdin terkib tépishi kérek? qeyerlerde tekshürüsh élip baridu? Uyghurlarning heqiqiy ehwalini igilesh üchün qeyerlerge bérishi kérek, kimler bilen yighin échishi kérek? bularni éniq békitkendin kéyin hey'itimizni ewetimiz. Biz qirimgha ewetken kishiler qirimdiki tatarlarning weziyiti toghrisida heqiqiy melumatlarni igiligendek Uyghur rayonigha barghanlarmu heqiqiy ehwalni igilisun dep teyyarliq qiliwatimiz."

Mewlut chawushoghlu yuqiriqi sözlerni 15-dékabir künidiki yighinda 6 parlamént ezasining uningdin: "Hazir Uyghurlar éghir weziyette, démokratiye bilen bashquruluwatqan chong döletler buninggha chare izdewatidu, siler néme qiliwatisiler?" dep sorighinida éytqanidi. U küni so'al sorighan "Iyi", yeni yaxshi partiyesi parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi bu heqte melumat bérip mundaq dédi: "U kün xamchot heqqide muzakire élip bérilidighan yighinda 6 parlamént ezasining hemmisining nutqi sherqiy türkistan bilen bashlandi. Parlamént ezalirining hemmisi hökümetni bu heqte sükütte turuwaldi, mes'uliyitini ada qilmidi dep eyiblidi. Arqidin tashqi ishlar ministiri söz qildi. Uning dégen gepliri 4 ay burun dégenliri bilen oxshash. Hey'et ewetimiz deydu. Téxigiche hey'etmu ewetilmeptu. Uyghurlarning éghir weziyitini hel qilish üchün tirishiwatimiz deydu. Bu heqte bir ish qilghan bolsa körettuq. Méningche, héch qandaq ish qilghini yoq".

Yéqindin buyan Uyghurlarning éghir weziyiti türkiyede yene bir pelle yuqiri kötürüldi. Bolupmu türkiyediki bezi siyasiy partiyeler, ammiwi teshkilatlar, ziyaliylar we xelq her xil yollar bilen Uyghurlarning hazirqi éghir weziyitini küntertipke élip kélishke tirishmaqta. Buning qandaq tesiri bolar? parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi türkiye hökümiti Uyghur mesilisi hel qilish üchün heriketke ötkiche bundaq qilishqa dawam qilidighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Türkiye jama'etchiliki, bizge oxshash partiyeler we ammiwi teshkilatlarning Uyghurlargha ige chiqishi bizni xursen qiliwatidu. Hazir türkiye hökümiti qéyin ehwalgha chüshüp qaldi. Biz iyi partiyesi bolush süpitimiz bilen Uyghurlargha ige chiqishni dawamlashturimiz."

Tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghluning bu bayanatini qandaq chüshinishimiz kérek? enqerediki Uyghur tetqiqat instituti mudiri, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu heqtiki köz qarishini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem türkiyening Uyghur diyarigha hey'et ewetimiz dep 7-aydin tartip teyyarliq qiliwatqanliqini, lékin hazirghiche ewetelmeslikidiki seweb heqqide toxtaldi.

Ziyaritimizni qobul qilghan istanbuldiki aydin uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler proféssori ragip qutay qaraja ependi türk jama'etchilikining türkiye hökümitige qarshi zor bésim peyda qilghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Türk hökümiti we türkiye axbaratigha qarita türk jama'etchilikining bésimi peyda boldi. Bu bésim xitay elchixanisini Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida bayanat élan qilishqa mejbur qildi. Kütmigen yerdin tonulghan gérmaniye puqrasi türk mes'ut özil ijtima'iy taratqu arqiliq bayanat berdi, uningdin kéyinla türkiyediki tonulghan naxshichi xaluq lewent bayanat berdi. Ammiwi teshkilat we siyasiy partiyeler her kün bu mesilini otturigha qoyuwatidu. Hazir türkiye hökümiti bu mesilide qiyin ehwalda."

Türkiye hökümiti Uyghurlar toghrisida bu yil 2-ayda arqa-arqidin 3 qétim bayanat bergendin kéyinla sükütte turushqa bashlighanidi.

Toluq bet