Мәһмуд қәшқәри қатарлиқ 3 нәпәр мәшһур шәхсниң уйғур дияридики һәйкәллири еливетилгән

Мухбиримиз бәһрам синташ
2020-11-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қәшқәр шәһиригә йеқин қәдимки йеза опалдики милади 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими, тилчи мәһмуд қәшқәриниң мазарлиқ бағчисиға орнитилған мәһмуд қәшқәриниң һәйкили. Җуғрапийилик кординат орни: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E. Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2019-йили 28-ноябир.
Қәшқәр шәһиригә йеқин қәдимки йеза опалдики милади 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими, тилчи мәһмуд қәшқәриниң мазарлиқ бағчисиға орнитилған мәһмуд қәшқәриниң һәйкили. Җуғрапийилик кординат орни: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E. Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2019-йили 28-ноябир.
RFA/Behram Sintash

Йеқинда радийомизға йолланған «чен чүәнго уйғур мәдәнийитини йоқ қиливатқан бир мәзгилдә, уйғур тебабитигә символ болуватқан һәйкәлму йоқ қилинди» дегән мәзмундики бир намсиз учурни тапшуруп алдуқ. Фото сүрити қошуп әвәтилгән юқириқи йолланмидики йип учи бойичә мәзкур һәйкәл вә техи тилға илинмиған уйғур елиниң һәрқайси орунлиридики мәшһур уйғур тарихий шәхислириниң һәйкәллиниң бар-йоқлуқни ениқлашқа кириштуқ. Сүний һәмраһ сүрәт хатирилирини тәкшүрүп вә селиштуруп анализ қилиш арқилиқ дәсләпки қәдәмдә мәзкур һәйкәлни өз ичигә алған һалда җәмий үч орундики һәйкәлниң йоқлуқини байқидуқ.

Радийомиз тәрипидин ғайиб болғанлиқи ениқланған үч һәйкәл төвәндикичә:

Уйғур елиниң мәркизи шәһири үрүмчидики ш у а р уйғур тебабәт дохтурханиси қорусиға тикләнгән миладидин бурунқи 4-әсирдә өткән мәшһур уйғур тебабәт алими ғазибайниң һәйкили.

Җуғрапийилик кординат орни: 43°45'49.30"N 87°37'39.17"E

Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2018-йили 16-авғуст.

Қәшқәр шәһиригә йеқин қәдимки йеза опалдики милади 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими, тилчи мәһмуд қәшқәриниң мазарлиқ бағчисиға орнитилған мәһмуд қәшқәриниң һәйкили.

Җуғрапийилик кординат орни: 39°18'55.87"N 75°30'41.83"E

Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2019-йили 28-ноябир.

Қағилиқ наһийәлик уйғур тебабәт дохтурханиси қорусиға тикләнгән 19-әсирниң ахири 20-әсирниң башлирида яшиған мәшһур уйғур шаири, тебабәт алими һүсәйинхан тәҗәллиниң һәйкили.

Җуғрапийилик кординат орни: 37°52'50.57"N 77°26'27.09"E

Сүний һәмраһ сүритидә ғайиб болғанлиқи ениқ көрүлидиған вақти: 2017-йили 8-июл.

Ғайиб болғанлиқи ениқланған бу үч һәйкәл ичидә биз мәшһур уйғур енисиклопедик алими, «түркий тиллар дивани» ниң аптори мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң еливетилгәнликигә алаһидә диққәт қилдуқ шундақла хитай һөкүмитиниң бу қилмишини уйғур мәдәнийәт тарихиға қилинған йоқитиш характерлик мәдәнийәт қирғинчилиқи дәп қаридуқ. Биз мәһмуд қәшқәриниң ғайиб болған һәйкилини асас қилған һалда хитай һөкүмитиниң мәшһур уйғур алимлириниң һәйкәллирини көздин юқутушиниң ич йүзини ечишқа тириштуқ.

Мәһмуд қәшқәриниң 11-әсирдә өткән мәшһур уйғур алими шундақла түркологийә саһәсидики селиштурма тилшунаслиқниң асасчиси икәнликидәк кимликини илгири уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт даирилири вә хитай мәркизи һөкүмити көп қетим муәййәнләштүргән иди. Униң гигант әсири «түркий тиллар дивани» ниң һазирқи заман уйғур тилидики нусхиси ш у а р хәлқ нәшрияти тәрипидин 1984-йели биринчи қетим, 2008-йели иккинчи қетим нәшр қилинған иди.

1980-Йилларниң башлиридин буян уйғур илим саһәсидә мәһмуд қәшқәри вә униң «түркий тиллар дивани» намлиқ әсири һәққидики тәтқиқатларға кәң орун берилгән, көп қетим мәмликәтлик вә хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғинлири үрүмчидә вә бейҗиңда өткүзүлгән. Ш у а р хәлқ һөкүмитиниң тәстиқи вә мәбләғ чиқириши билән 1980-йилларниң бешида мәһмуд қәшқәриниң туғулған вә вапат болған йезиси-опалдики мазарлиқи әслигә кәлтүрүлгән. Шундин кейин мәзкур мазарлиқ ш у а р бойичә нуқтилиқ қоғдилидиған мәдәнийәт ядикарлиқи қилип бекитилип, хитай ичи вә хәлқараға ечиветилгән. 1990-Йилларниң оттурилирида мәзкур мазарлиқниң бағчисиға даңлиқ уйғур һәйкәлтирач дилмурат турди ишлигән мәһмуд қәшқәриниң тәхминән 7 метир егизликтики һәйкили тикләнгән.

Радийомиз тәрипидин ғайиб болғанлиқи байқалған мәзкур һәйкәл дуня бойичә тунҗи қетим тикләнгән мәһмуд қәшқәриниң һәйкили болуп һесаблиниду. 2006-Йели 5-айниң 26-күни мәһмуд қәшқәри мазарлиқи хитай дөләт ишлири кабинети (говуйүән) тәрипидин мәмликәт бойичә нуқтилиқ муһапизәт қилинидиған мәдәнийәт ядикарлиқи орни қилип бекитилгән. Буни мәһмуд қәшқәри мазарлиқниң кириш еғизиға орнитилған ләвһә сүритидин ениқ көрүвелишқа болиду.

Ундақта, пүтүн дуня илим саһәсидә бирдәк етирап қилинған, һәтта өз дәвридә хитай һөкүмитиму һөҗҗәт чиқирип «мәмликәт бойичә нуқтилиқ қоғдилидиған мәдәнийәт ядикарлиқи» дәп бекитилгән мәһмуд қәшқәриниң һәйкили қандақ бир «сиясий қалпақ» яки аталмиш «илмий асас» билән шунчә тез йоқитиш нишаниға айлинип қалди? биз бу һәққидә техиму испатлиқ мәлуматқа игә болуш үчүн мәһмуд қәшқәригә аит хитай мәнбәлиридики йеңи язмиларни издидуқ. Дәрвәқә, радийомиз қолға чүшүргән бир хитайчә «мақалә» диққитимизни тартти. «Шинҗаң университети илмий журнили» ниң хитайчә 2019-йиллиқ 1-саниға бесилған мәзкур мақалә шинҗаң университети ғәрбий-шимал аз санлиқ милләтләр тәтқиқат мәркизиниң хитай профессори гав бо тәрипидин йезилған икән.

Мәзкур 7 бәтлик мақалиға «‹дивани луғәт-тит түрк' ниң аптори вә униң мазири тоғрисидики гуман вә ойлинишлар» дәп тема қуюлған болуп, униңда мундақ мәзмунларға орун берилгән:

«‹Дивани лоғәт-тит түрк' (түркий тиллар дивани) ниң аптори мәһмуд қәшқәри дөләт ичи илим саһәсидә бир ‹уйғур тилшунас' дәп тонулуп келинди. Йәнә бир қисим зиялийлар тәрипидин ‹дивани лоғәт-тит түрк' вә униңда яян қилинған мәзмунлар уйғур хәлқигә мәнсуп болған тарихий вә мәдәнийәт мувәппәқийәтлиридур, дәп қобул қилинди. ‹Диван' ниң апториниң туғулған вә дәпнә қилинған җайи қәшқәргә йеқин опал йезиси дәп бекитилди. Бу мақалә бу хил пәрәзләргә җәң елан қилип, мәһмуд қәшқәри һәққидики аталмиш ‹ахирқи хуласә' ни испатлайдиған ишәнчлик дәлил-пакитларниң йоқлуқини көрсәтти. Шундақла бу мақалә юқириқи баянларниң зор илмий хаталиқларни өзигә сиңдүргән бир чоң мәсилә икәнликини оқурмәнләрниң сәмигә селип өтүшни зөрүр дәп қариди.»

Қизиқарлиқки шуки, мәһмуд қәшқәриниң һәйкили мәзкур мақалә елан қилинип дәл нәччә ай өтмәйла ғайиб болған. Буниңдин хитай һөкүмитиниң мәһмуд қәшқәрини уйғур тарихи вә мәдәнийәт кимликидин сүпүрүп ташлаш үчүн алди билән аталмиш «илмий асас» издигәнлики вә уни базарға салғанлиқини көрәләймиз. Опалдики мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң йоқ қилинишиниң дәл мушу мақалидин кейин хитай һөкүмити тәрипидин пиланлиқ рәвиштә елип берилған бузғунчилиқ һәрикити икәнлики билиш тәс әмәс, әлвәттә.

Мәһмуд қәшқәри уйғур вә пүткүл түркий хәлқләр мәдәнийәт тарихидики мәшһур тарихий шәхсийәттур. Униң «түркий тиллар дивани» намлиқ бу гигант әсири ялғуз уйғур хәлқиниңла әмәс, бәлки пүткүл түркий хәлқләр мәдәнийәт тарихидики әң бүйүк нәмуниләрниң биридур. Мәһмуд қәшқәри мазарлиқи уйғур диярида һәр саһә кишилири тәрипидин қәдирлинип, муһим бир мәдәнийәт зиярәтгаһи қилинған иди. Бу мазарлиқни илгири түркийә вә дуняниң һәрқайсии җайлидики зиярәтчиләр келип зиярәт қилған. 2010-Йили әйни вақтидики түркийә ташқи ишлар министири болуп вәзипә өтәватқан давутоғлиму мәһмуд қәшқәри мазарлиқиға өмәк башлап берип зиярәттә болған. Ундақта, мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң хитай һөкүмити тәрипидин көздин ғайиб қилиниши түркийәни өз ичигә алған түрк дунясида қандақ инкасларни қозғиши мумкин?

Измирдики әгә университети түрк дуняси тәтқиқат мәркизи профессори алимҗан инайәт бу һәққидики соалимизға мундақ җаваб бәрди:

«Хитай һакимийити тәрипидин опалдики мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң чеқип ташлиниши ялғуз уйғурлар үчүнла әмәс, пүткүл түрк хәлқлири үчүнму қаттиқ зәрбә вә еғир һақарәт болуп һесаблиниду. Һәммигә мәлум болғинидәк, түрк хәлқлири мәһмуд қәшқири вә униң даңлиқ әсири түркий тиллар диванини өз миллий мәдәнийитиниң бир тәркиби қисми вә бир қиммити дәп қобул қилиду. Шундақла (түрк дуняси елим саһәсидә) мәһмуд қәшқәрини түркологийиниң бовиси дәп билиду. Бу нуқтидин ейтқанда, мәһмуд қәшқәри түрк дунясиниң шәрипидур. Хитай һакимийитиниң мәһуд қәшқәриниң һәйкилини чеқип ташлиши пүткүл түрк дунясиға җәң елан қилиш болуп һесаблиниду. Мән пүткүл түрк дунясини хитайниң мәзкур қилмишиға қарши қаттиқ инкас қайтурушқа чақиримән.»

У йәнә мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң ғайиб қилғанлиқиға қарита йәнә мунуларни тәкитлиди:

«Хитай һакимийитиниң бу хил мәдәнийәт қиммәтлиримизгә қаратқан һуҗуми йеңи башланған әмәс. (Хитай хәлқ җумһурийити) шәрқий түркистанни ишғал қилғандин буян изчил һалда уйғур миллий мәдәнийитигә һуҗум қилип, уйғур хәлқиниң миллий тарихи, миллий мәдәнийити вә әҗдадлири билән болған мунасивитини үзүп ташлашқа урунуп кәлди. Хитай һакимийити нөвәттә уйғурларниң кимликини түп йилтизидин юлуп ташлашқа урунуватиду.»

У буниң уйғур вә түрк кимликини уйғур җәмийитидин пүтүнләй сүпүрүп ташлаштәк «хитай мәдәнийәт қирғинчилиқ суйиқәсти» ниң түрк дунясиға көрситишкә тегишлик муһим пакити икәнликини тәкитләп, мундақ деди:

«Уйғур ана тил оқутушниң мәктәпләрдин чәклиниши, (хитайниң зор көләмлик тутқунида) алимлиримизниң набут қилиниши, йүзлигән даңлиқ уйғур зиялийлириниң түрмиләргә вә лагерларға ташлиниши, шундақла миңлиған мәсчитлиримизниң, тарихий имарәт вә мазарлиримизниң чеқип бузуветилиши, әмди мушундақ даңлиқ тарихий шәхислиримизниң һәйкәллирниң арқа-арқидин чеқилиши, хитай һакимийитиниң уйғур хәлқигә қаратқан чоң сүйиқәстиниң учуқ пакитлиридур.»

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат бөлүминиң директори һенири шаҗивиски илгири қәшқәрдә 3 йилдин артуқ туруп тәтқиқат вә өгиништә болған. У һәм уйғур елиниң вәзийити һәққидә мәхсус тәтқиқатлар елип бериватқан тәтқиқатчидур. Биз униңдин мәһмуд қәшқәри һәйкилиниң йоқ қилиниши уйғур елидики мәдәнийәт қирғинчилиқиниң қайси дәриҗигә йәткәнликини көрситидиғанлиқини сориғинимизда, у мундақ җаваб бәрди:

«Шәхсий нуқтидин ейтқанда, бу һәйкәлниң йоқап кәткәнликини көрүп бәк үмидсизләндим вә қайғурдум. Болупму мән опалдики мәһмуд қәшқәриниң һәйкилини яхши биләттим. Мән илгири у орунға достлирим билән, йәни қәшқәр педагогика институтидики оқуғучилирим билән зиярәт қилип берип тураттим. У һәйкәл вә мазарлиқ уйғурларниң тарих вә мәдәнийитини өз көзи билән көрүп өгинидиған муһим ядикарлиқ орни иди.»

У йәнә сөзини конкретлаштуруп, мундақ деди:

«Мәһмуд қәшқәри қатарлиқ уйғурларниң тарихий шәхислиригә атап тиләнгән һәйкәллириниң еливетилиши райондики мәсчит, мазар вә қәбристанлиқларниң чеқилидиғанлиқи тоғрисидики көплигән һөҗҗәтләрдин кейин оттуриға чиқиватиду. Бу һәйкәлләрниң бузулуши вә ғайиб қилиниши ашу вәзийәт тәрәққиятниң давамлишишидур. Чүнки бизниң бу йәрдә көрүшкә қадир болалиғинимиз пәқәт уйғур мәдәнийити вә тарихиниң көрүнәрлик амиллириниң йоқитилиши халас. (Хитай) уйғурларниң өз земини вә уларниң бу тупрақ билән болған бағлинишини йоқитишқа урунуватиду.»

У буни 20-әсирдә өткән мустәбит вә фашистик һакимийәтләрниң башқа милләтләргә қарита елип барған бастурушлириға селиштурди һәмдә тарихта башқа милләтләргә қилинған ирқий вә мәдәнийәт қирғинчилиқи һадисилириниң охшаш усулда көрүлгәнлики шундақла буларниң хитайниң нөвәттә уйғурларға йүргүзүватқан қирғинчилиқлиринға тамамән охшишидиғанлиқини тәкитләп өтти:

«Бизгә мәлум болғандәк, бир милләтниң сәрхиллирини көздин йоқитип, шу милләтләрниң илим саһәсини тазилаш ирқий қирғинчилиқиниң бир басқучидур. Өтмүштики сабиқ совет иттипақи яки натсистлар германийәси вә яки һәрқандақ ирқий қирғинчилиқ қилған һакимийәтләр ирқий қирғинчилиқини өзи йоқатмақчи болған милләтниң пуқралирини қириш биләнла қалмай, бәлки уларниң мәдәнийәт асаслири, тарихи нәмунилири һәм илим саһәсигә һуҗум қилиш билән башлиди. Мән бу көрүлүватқан вәзийәт тәрәққиятидин (дуняни) агаһландуримән.»

Қалған йоқ қилинған икки һәйкәлму уйғур тарихида өткән мәшһур уйғур алимларға атап тикләнгән һәйкәлләр иди. Һәйкәллири еливетилгән уйғур алимлиридин ғазибай вә һүсәйинхан әкбәр тәҗәлли 2000 нәччә йүз йилдин артуқ тарихқа игә уйғур тебабәт илминиң пишвалири вә кейинкиләргә йәткүзгүчилиридур.

Бурунқи хәвәрлиримиздә берилгән ғазибай һәққидики мәнбәләрдә көрситилишичә, милади 1200-йиллири һиндистанда нәшр қилинған «һәдиқәтул әқалим» (һәр қайси әлләр тәзкириси) дегән қамуста ғазибай һәққидә мундақ мәлуматлар йезилған икән:

«Тарим яйлиқидики ғазибай қәдимки хотән даирисидики нурғун дориларни йәкүнләп, 312 маддилиқ бир дора қамуси язған. Буниңдин хәвәр тапқан юнанлиқ алим әплатон өз шагиртлирини униң алдиға әвәткән. Улар нәччә миң хил өт-чөп дориларниң тарим вадисиниң һәммила йерини қаплиғанлиқини көргән. Улар ғазибайниң қамусини көрүп, униң илмигә апирин оқуған. Униң бу әсәрни аз дегәндә миладидин 350 йиллар илгири йезилған дәп қарашқа болидикән.»

Һүсәйинхан тәҗәлли вә униңға атап тикләнгән һәйкәл һәққидә 2016-йили хитайда чиқидиған «хәлқ тори» ниң уйғурчә сәһиписидә мәхсус хәвәр берилгән болуп, униңда мундақ дейилгән:

Хәлқ тори уйғурчә қанилиниң 9-авғуст бейҗиңдин бәргән телеграммиси: қағилиқ наһийәлик уйғур тебабәтчилик дохтурханиси 78миң йүән мәбләғ салған, һәйкәлтираш әбәйдулла мәһмуд лайиһилигән, уйғур тебабәтчиликидики улуғ алим, шаир тәҗәллийниң һәйкили бу дохтурхана қоруси ичидә қәд көтүрди.

Уйғур тебабәтчиликидики улуғ алим, шаир тәҗәлли 1856-йили қағилиқ наһийисиниң зуңлаң йеза айбағ кәнтидә елим әһли, маһир тевип қутбидин шаһ һәзрәт аилисидә дуняға кәлгән. У балилиқ чағлирида атиси билән сәуди әрәбистанға һәҗ қилишқа берип, шу җайда башланғуч мәлуматиға игә болғандин кейин, атиси уни һиндистанға елип келип «деһли дарилулум» да оқуғандин кейин, иранниң испиһан дарилфунуни вә афғанистанниң «кабул дарилфунуни» да көп тәрәпләрдин билим тәһсил қилған. Шаир бир қанчә йиллиқ оқуш һаятида дуняви муһим пәнләрдин тилшунаслиқ, тарих, логика, тәбиәт, астрономийә, химийә, тебабәт, математика қатарлиқ пәнләрдә кишини һәйран қалдурарлиқ дәриҗидә алий маһарәткә игә болған.

Хитай һөкүмитиниң 2016-йилдин башлиған уйғур елидики мәсчит вә мазарлиқларни чеқиш долқуни вә шуниңдин кейин чиқип түзләнгән миңлиған мәсчитләр һәққидики дәлил-испатларни радийомиз тәрипидин үзлүксиз хәвәр қилип келиниватқан иди. Бу һәққидики әң дәсләпки чоң һәҗимлик доклат 2019-йили уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәрипидин елан қилинған болса, 2020-йили австралийә истратегийилик тәтқиқат институти бу һәқтә йәнә бир чоң һәҗимлик доклат елан қилған иди. Мәзкур икки доклатта йеқинқи мәзгилдә уйғур елидә чеқилған вә бузулған мәсчит һәм мазарлиқлар саниниң 15 миң ғичә яки униңдин көплүки оттуриға қуюлған.

Америка ташқи ишлар министирлиқи, канада, әнглийә вә фирансийә қатарлиқ дөләтләр шундақла көплигән хәлқаралиқ чоң таратқулар бу доклат вә хәвәрләрни асас қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарши мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүватқанлиқини оттуриға қуюп кәлмәктә. Мәзкур һәйкәлләрниң еливетилиши хитайниң уйғур кимлики вә тарихини үчүришдәк мәдәнийәт қирғинчилиқиниң йәниму илгириләп ашкарилиниши һесаблиниду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт