Megnus fiskesyü: "Xitay Uyghurlarni öltürüp emes, belki éritish arqiliq yoqitiwatidu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Yeken 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
Yeken 5-ottura mektep oqughuchilirigha xitayning en'eniwi pasonidiki kiyimler kiydürülüp, xitay edebiyati ögitilmekte. 2018-Yili öktebir.
xjyc.gov.con

Amérikadiki xitay ishliri tetqiqatchisi megnus fiskesyö "Pen-op" ta élan qilghan medeniyet qirghinchiliqi heqqidiki maqaliside xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqini peqet medeniyet qirghinchiliqila bolup qalmastin belki, shekli özgergen irqiy qirghinchiliq ikenlikini otturigha qoyghan.

Megnus ependi maqaliside xitayning az sanliq milletlerning mewjutluqini étirap qilish siyasitini chörüp tashlap, peqetla xitaylarni asas qilghan "Jungxu'a milliti" shekillendürüshke küchewatqanliqini tekitligen. U mundaq dédi: "Xitay emeldarliri, tetqiqatchiliri we hökümet meslihetchiliri yillardin béri 'xitayda az sanliq millet bolmasliq', ularning 'yoqitilishi kérekliki' heqqide hökümetke meslihet bérip kelgen idi. Yoqitiwétish dégenlik ularning hemmisini étiwétish dégenlik emes, belki ularni mejburiy xitaylashturushtur. Yeni ularning ilgiriki xitay étirap qilghan milliy kimlikini yoqitip, birla xitay millitige aylandurushtur."

Maqalide "Shinjang" dégen namning özila yéngi mustemlikichilikning ispati ikenliki, u yerde yashawatqan yerlik xelqning irqiy ayrimichiliqta yashaydighanliqi alahide tekitlen'gen bolup, "Da'im kemsitilgen, haqaretlen'gen yerlik xelqte qorqush psixikisi shekillinidu, ' déyilgen.

Uyghur élide yürgüzülüwatqan siyasetler üstide tekshürüsh xaraktérlik muhim maqalilerni élan qilip kéliwatqan amérikaliq antropologiye tetqiqatchisi derrin baylérmu oxshash pikirde bolup, xitayning siyasitini "Irqiy qirghinchiliq" dep atidi. U mundaq dédi: "Xitayning nöwette Uyghurlargha yürgüzüwatqan 'medeniyet qirghinchiliqi' siyasiti addiyla bir milliy assimilyatsiye jeryani bolmastin belki, resmiy 'irqiy qirghinchiliqtur'. Bu Uyghur jem'iyitining qurulmisini buzush arqiliq milletning medeniyitini, milliy éngini yoq qilishni meqset qilidu."

Derrin baylér uzun yillardin béri Uyghur medeniyiti, tarixi we kültürini tetqiq qilip kéliwatqan yash tetqiqatchilarning bir bolup, uning shexsen özi qeshqegiche bérip tekshürüshlerde bolghan. Uyghurlarning til-yéziqi we örp-aditi uninggha intayin tonushluq. Yéqinda ijtima'iy taratqularda dangliq naxshichi abdulla abdurehimning naxsha kéchiliki heqqidiki élan tarqalghan. Bu élandiki inchike özgirishler uning közidin qéchip qutulalmighan. U bu heqte toxtilip, mundaq dédi: "Mesilen, Uyghurlarning dangliq naxshichisi abdulla yéqinda bir yéngi albom chiqarghan. Emma albumning téshida Uyghurche birmu xet yoq. Hetta sürette abdullaning burutimu yoq. 2017-Yilidin ilgiri bashqa Uyghur erlerge oxshashla uningmu buruti bar idi. Démek, Uyghurlarning yürüsh-turushimu özgertilishke mejburlanmaqta. Biz xitay hökümiti sistémiliq qollighan bu xil misli körülmigen derijidiki 'qirghinchiliq' ni körüp baqmighan iduq."

Megnus ependi "Jenwe ehdinamisi" gha asaslan'ghanda xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasiti irqiy qirghinchiliq ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Biz xitayning siyasitining irqiy qirghinchiliq ikenlikini xelq'aragha bildürüshimiz kérek. Uyghurlarning nöwettiki weziyiti "Jenwe ehdinamisi' de déyilgen maddilarning hemmisige chüshidu. Mesilen, 'bir milletning balilirini mejburiy yosunda bashqa bir milletke ötküzüp bérish' del hazir sherqiy türkistanda yüz bériwatidu. Ata-anilarni lagérgha solash, balilirini atalmish 'daril'itam' gha élip kétishni 'jenwe ehdinamisi' de déyilgen 'irqiy qirghinchiliq' qa a'it maddigha tetbiqlashqa bolidu."

Ziyartimizning axirida "Uyghurlar bu irqiy qirghinchiliqtin aman qalalamdu?" dégen su'o'alimizgha megnus ependi mundaq dep jawab berdi: "Közitishimche, Uyghurlar choqum aman qalidu," dédi.

U Uyghur diyarining ichi we sirtidiki Uyghurlargha salam yollaydighanliqini bildürüsh bilen birge yene mundaq dédi: "Uyghurlar kimlikini saqlap qilish üchün tirishiwatidu. Ular choqum haman bir küni qayta güllinidu. Muhajirettiki Uyghurlar özining medeniyiti boyiche yashash, yeni ana tilida sözlesh we yézishni dawamlashturush, naxsha-muzikisidin huzurlinish we rawajlandurush arqiliq bu qirghichliqtin aman qalalaydu. Sherqiy türkistanda yashawatqanlar bolsa méningche ular ümid bilen kélechikini kütüwatidu. Ular hayat qalsila xitayning bu éghir zulumlirining haman bir küni axirlishidighanliqigha, özlirining wetinide qaytidin Uyghur bolup yashaydighanliqigha ishinidu. Menmu shuni ümid qilimen."

Birleshken döletler teshkilati 1948-yili 12-ayda maqullighan "Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush ehdinamisi" 1951-yili 1-aydin bashlap resmiy yolgha qoyulghan. Ehdinamide "Milliy yaki étnik topluq, irqiy yaki diniy guruhlarni pütünley yaki qismen yoqitishni meqset qilghan töwendiki qilmishlardin qaysi biri yüz bergen bolsa, bu 'irqiy qirghinchiliq' ketégoriyesige kiridu," dep éniqlima bérilgen:

1. Melum bir topluqqa mensup kishilerni öltürüsh.

2. Melum topluqqa omumyüzlük we éghir derijide jismaniy hem rohiy jehettin ziyan yetküzüsh.

3. Melum bir topluqning ijtima'iy qurulmisini qesten buzup tashlash arqiliq ularning hayatini weyran qilish.

4. Melum topluqqa qarita tughutning aldini élishni meqset qilghan tedbirlerni qollinish.

5. Melum bir topluqtiki balilarni béqishni we terbiyeleshni bashqa bir topluqtiki kishilerge mejburi ötküzüp bérish.

Toluq bet