Пәләстин, иран қатарлиқ дөләтләрниң хитайни қоллап хәт язған 37 дөләткә қошулғанлиқи диққәт қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2019-07-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тәрбийәләш лагеридикиләргә түрмидики мәһбусларға охшаш кийим кийдүрүлгән болуп, йиғин ечиватқан көрүнүш.
Тәрбийәләш лагеридикиләргә түрмидики мәһбусларға охшаш кийим кийдүрүлгән болуп, йиғин ечиватқан көрүнүш.
Social Media

7-Айниң 10-күни б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза 22 дөләт хитайниң уйғур елидә йолға қойған лагер түзүми вә башқа тәқибләш сиясәтлирини қаттиқ тәнқид қилип ортақ баянат елан қилғандин кейин, хитай тәрәпму өзиниң уйғур елидики сиясәтлириниң сәуди әрәбистан вә русийә қатарлиқ 37 дөләтниң қоллишиға еришкәнликини давраң қилған иди.

Арқидин италийә вә литванийә юқириқи 22 дөләткә қошулуп, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики тәнқид қилинған очуқ хәткә имза қоюши билән бу рәқәм 24 кә өрлигән иди.

Бүгүн, йәни 29-июл күни хитайниң һөкүмәт авази болған «йәршари вақти гезити» хәвәр тарқитип, 26-июн җәнвә вақти ахшам саәт 6 билән хитайни қоллап хәт елан қилған дөләт саниниң 50 кә йәткәнликини вә йеңидин қошулған 13 дөләт ичидә иран, ирақ, сириланка, җибути вә пәләстин қатарлиқ дөләтләрниңму барлиқини илгири сүрди. Хитай һөкүмити юқириқи бу дөләтләрниң хитайниң райондики иқтисадий вә иҗтимаий тәрәққиятлирини, наһайити үнүмлүк террорлуққа қарши туруш тәдбирлирини вә кишилик һоқуқниң күчлүк йосундики қоғдилишини муәййәнләштүргәнликини билдүргән.

Америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң тәтқиқатчиси башлиқи өмәр қанат әпәнди хитайниң хетигә қол қойған дөләт сани қанчә болушидин қәтийнәзәр униң бир әһмийити йоқлуқини билдүрди. Өмәр қанат әпәнди сөзидә 24 демократик дөләтниң пүтүнләй инсаний нуқтидин чиқип туруп қилған чақириқи билән қалған бу дөләтләрниң хитайниң тәшәббуси билән бундақ қарши мәктупни елан қилишиниң бир мәнаси йоқлуқини, әмәлийәтниң аллиқачан ашкарилинип болғанлиқини ипадилиди.

Дәрвәқә, дәсләптә хитайни қоллап қол қойған 37 дөләт ичидә орун алған сәуди әрәбистан қатарлиқ мусулман дөләтлири болса иҗтимаий таратқулардики вәзийәт көзәткүчилири вә кишилик һоқуқ актиплириниң еғир тәнқидлиригә учриған иди. Буниң билән сәуди әрәбистанниң б д т турушлуқ даимий вәкили абдулла әл муалими 19‏-июл ню-йорк шәһиридә мухбирларға қилған бир сөзидә: «мәктупта пәқәт хитайниң иқтисадий тәрәққияти тилға елинған. Униңда тилға елинған мәсилә бу, башқа мәсилә әмәс» дәп өзини ақлиған. Диққәт қозғайдиғини, «йәршари вақти гезити» ниң хәвиридә йәнә «юқириқи дөләтләрниң бу очуқ хәткә имза қоюшидики сәвәб шинҗаңниң террорлуққа қарши туруш билән кишилик һоқуқни қоғдашни бирләштүргәнликидә» дәп алаһидә әскәртип қойған.

Бу нөвәт йеңидин имза қойған 13 дөләт ичидә 2009-йилидики «үрүмчи вәқәси» дә хитайни әйиблигән вә чоң ислам дөләтлиридин бири болған иран билән һазирғичә һөрлүк көрүши қиливатқан пәләстинниңму орун елиши көзәткүчиләрниң диққитини қозғиған муһим нуқтиларниң бири болди. Өмәр қанат әпәнди бу һәқтә тохтилип, «буниңдин уйғурлар елишқа тегишлик савақ барлиқини» әскәртти. Өмәр қанат әпәнди сөзидә «юқириқи пәләстин қатарлиқ дөләтләрниң буниңға қол қоюши уйғурларни қаттиқ үмидсизләндүрсиму, әмма уйғурлар бундақ әһвалға көнүши керәк. Буниңдин бир дәрс елиши керәк. Демәк, миллий мәнпәәтниң һәрқандақ бир нәрсидин үстүн түридиғанлиқи бизгә аян болуши вә бундин кейин бизму шу миллий мәнпәәтимизни биринчи орунға қоюп туруп иш қилишимиз керәк,» дегәнләрни әскәртти.

Хитайниң чәтәлләрдики инглизчә тәшвиқат қанили болған «CNS news» ториму охшаш вақитта бу һәқтә хәвәр тарқитип, беларусийә, лаос, конго вә таҗикистан қатарлиқ дөләтләрниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида турушлуқ вәкиллирини зиярәт қилған. Гәрчә юқириқи вәкилләрниң инкаслириниң авазлиқ қисмида улар қандақтур уйғур елидә йолға қоюлған қайта тәрбийә лагерлирини қоллайдиғанлиқини демигән болсиму, әмма хәвәрниң текистидә шундақ дегәнлики илгири сүрүлди.

Мәсилән, лаос вәкили «шинҗаң тоғрулуқ биз бу йәрдә аңлиған хәвәр билән у йәрдики реяллиқ интайин пәрқлиқ» дегән. Конго вәкили болса «шинҗаң тоғрулуқ илгири мән аңлиған сөз-чөчәкләр билән мән у йәргә барғандин кейин көргәнлирим пүтүнләй пәрқлиқ. Район бәк тәртипликкән вә адәмлири бәк яхшикән» дегән. юқириқи хәвәрдә йәнә ислам һәмкарлиқ тәшкилатиниңму мәзкур очуқ хәткә имза қойғанлиқи тилға елинған.

Хәлқарадики нопузлуқ журналлардин «иқтисадшунас» журнили болса 25-июл күни бу һәқтә «хитайниң шинҗаңдики һәрикити хәлқаралиқ зиддийәткә айланди» мавзулуқ мақалә елан қилған. Мақалидә хитай һөкүмитиниң уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә йүргүзүватқан сияситини ғәрб дөләтлири тәнқидлисә, мусулман дөләтләрниң қоллаватқанлиқи вә хитайниң бу мәсилидә хәлқарани бөлүшкә урунуватқанлиқини баян қилинған. Хәвәрдә йәнә мундақ дейилгән: «хитайниң хәлқарани бөлүш пилани мәлум дәриҗидә әмәлгә ашқан болсиму, әмма райондики лагерларға аит һәқиқәтләр ашкариланғансери мусулман дөләт һакимийәтлири өз хәлқи тәрипидин диндашлирини қоғдаш һәққидә бесимға учрашқа башлиди. Әмди бу дөләтләрниң хитайға баш егишиму ундақ асанға тохтимаслиқи мумкин.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт