Хитай уйғур мәсилисини һәқиқәтән дуняниң нәзиридин сақит қилаламду?

Мухбиримиз сада
2019-09-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америкадики уйғур адвокат нури түркәл әпәнди әпәнди әлҗәзирә тори мухбириниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 7-сентәбир.
Америкадики уйғур адвокат нури түркәл әпәнди әпәнди әлҗәзирә тори мухбириниң зияритини қобул қилмақта. 2019-Йили 7-сентәбир.
aljazeera.com diki munasiwetlik sindin élin’ghan

Уйғур мәсилиси хәлқара сәһниләрдә қизғин муназирә темисиға айлиниватқан пәйттә, хитай һөкүмити бу мәсилисини ташқи дуняға изчил пәрдазлап көрситиш урунушида болуватқанлиқи мәлум болуватқан иди. Йеқиндин буян чәтәлдики даңлиқ ахбарат васитилириниң бу һәқтә елип барған из қоғлап тәкшүрүшлири нәтиҗисидә район вәзийитиниң хитай даирилири тәрипидин бурмилиниватқанлиқи йәнә бир қетим муәййәнләштүрүлди. 7-Сентәбир әлҗәзирә торида елан қилинған «хитай дуняниң унтуп кетишини халайдиған һекайиләр» сәрләвһилик видийолуқ хәвәр дәл буниң ипадисидур.

Әлҗәзирә уйғурлар тоғрисида елан қилған йеңи хәвиридә, хитайниң һөкүмәт ахбарат васитилири арқилиқ уйғур вәзийити һәққидә сиртқи дуняға тарқатқан хәвәрләр билән ғәрб мәтбуатлири уйғур дияридин өз алдиған игилигән пакитлиқ хәвәрләр вә чәтәлдики тәтқиқатчилар һәмдә кишилик һоқуқ паалийәтчилири топлиған санлиқ мәлуматларни селиштуруп чиққан.

Хитайниң 1 милйондин 2 милйонғичә уйғур қатарлиқ түркий милләтләрни йиғивелиш лагерлириға топлиғанлиқи дәллинип ғәрб дунясида ғулғула қозғиғандин кейин, дәсләптә мәзкур лагерларниң мәвҗутлуқини қәтий инкар қилип кәлгән хитай һөкүмитиниң туюқсиз өзгирип, өзиниң аталмиш «үч хил күчләр» ниң тәһдитигә учрап кәлгәнликини, шуңа бәзи кишиләрни аталмиш «кәспий тәрбийәләш» курслириға қатнаштуруп, әсәбийликниң алдини еливатқанлиқини тәшвиқ қилишқа башлиған.

Әлҗәзирәниң хәвиридә хитайниң тәтүр тәшвиқати вә үстидин анализ йүргүзгән америкадики уйғур адвокат нури түркәл әпәнди мунуларни баян қилған: «хитай һөкүмитиниң бундақ баянлири хәлқараниң уйғур мәсилисигә болған инкасиға беқип өзгирип кәлди. Хитайниң бундақ сахта учур тарқитиш һәрикити бултур авғуст ейидин башлинип һазирғичә давам қиливатиду. Улар бундақ һәрикәтни елип беришқа бәк уста. Ши җинпиң һакимийити сиясәттә өзи билән әйни пикирдә болмиғанларға қәтий юмшақ қоллуқ қилмайду. Бундақ һаләттә мәлум бириниң хитай үчүн сәзгүр тема болған уйғур мәсилисигә һесдашлиқ қилиши тәс иш.»

Чәтәлдики даңлиқ ахбарат васитилиридә буниңдин илгири елан қилинған хәвәрләргә қариғанда, хитай һөкүмити уйғур мәсилисидә демократик әлләрниң әйиблишигә учриғанда шуниңға қарита дәрһал тәтүр баянаттин бирни елан қилип қарши тәрәпкә рәддийә беридикән. Әлҗәзирә ториниң хәвиридиму дәл мушундақ әһвал көрүлгән.

Хәвәрдә бейҗиңдики «җуңго вә йәршарилишиш мәркизи» дәп аталған орунниң муавин башлиқи вектор гав ғәрб таратқулириниң уйғурлар һәққидики хәвәрлиригә қаттиқ рәддийә берип, «сиз шинҗаңниң вәзийити һәққидә хәвәр ишлигән вақтиңизда, чоқум шу йәрдә һәқиқәтән мәвҗут болуватқан тәһдит һәққидиму мәлумат беришиңиз керәк. Ғәрб ахбарати пүтүнләй ялған хәвәр тарқитип, кишиләрни аздуриду,» дәйду.

Биз мәзкур видийолуқ хәвәргә асасән нури түркәл әпәндини айрим зиярәт қилдуқ. У хитайниң уйғур мәсилисини дуняниң көзидин сақит қилиш яки қилалмаслиқ һәққидә тохтилип өтти. Униң билдүрүшичә, хитай һөкүмитиниң тәшвиқатиға янтаяқ болуватқанлар хитайниң иқтисадий мәнпәәтиниң пайдисини көрүватқан дөләтләр болғачқа, бундақ тәтүр тәшвиқат һәрикити хәлқарада узақ давам қилалмайдикән.

Хитай һөкүмити уйғур дияридики интернет вә янфон сигналлирини мутләқ контрол қилиш, чәтәл мухбирлирини районда зиярәттә болушқа йол қоймаслиқ қатарлиқ усуллар арқилиқ район вәзийити һәққидики тәпсилий учурларниң сиртқа еқип кетишиниң алдини еливатқанлиқи мәлум. Мушундақ бир әһвал астида америкадики «әркин асия радиоси» уйғур бөлүми һәрхил усуллар арқилиқ хитай ичидин уйғурларға мунасивәтлик дәлил-испатлиқ учурларни қолға чүшүрмәктә.

Әлҗәзирә торидики хәвәрдә мәзкур бөлүмниң директори алим сейтоф әпәнди бөлүмдики асасән һәммә мухбирниң вәтәндики аилә-тавабиатлириниң тутқунда икәнлики, әмма бу һалниң уларниң хитайниң әпти-бәширисини ечип ташлаш йолида қиливатқан хизмәтлиригә тосалғу болалмайдиғанлиқини билдүрүп мундақ дәйду: «хитай ‹әркин асия радийоси' ни, болупму уйғур бөлүмини ‹дүшмән радио', дәп қарайду. Чүнки бу бөлүм дунядики бирдинбир мустәқил уйғур таратқуси һесаблиниду. Шу сәвәбтин хитай һөкүмити бизниң мухбирлиримизниң аилә-әзалири, уруқ-туғқанлириға нишанлиқ зәрбә бәрди һәм уларни тутқун қилди. Буларниң ичидә 6 мухбиримиз ашкара гуваһлиқ бәрди. Хитай һөкүмити шу тутқунлар арқилиқ мухбирлиримизға хизмитидин истепа бериш яки хитай һөкүмити билән һәмкарлишип, уларни истихбарат билән тәминләш һәққидә учур әвәткүзиду. Вәһаләнки, хитайниң бу қилмишлири бизниң хизмитимизгә паракәндичилик туғдуралмайду. Әмәлийәттә бу бизниң хитайға қарши техиму көп ишларни қилишимиз керәкликиниң бешаритидур.»

Йеқиндин буян уйғур мәсилиси һәққидә тәтқиқат билән шуғуллиниватқан бәзи тәтқиқатчилар хитайниң «бәйду» тори арқилиқ тапқан бәзи учурларниң туюқсиз ююлуп кәткәнликини яки шу тор бекәтниң әмәлдин қалғанлиқи һәққидә мәлуматларни ашкарилиған иди. Германийәлик тәтқиқатчи адриян зензму дәл мушундақ әһвалға йолуққан тәтқиқатчиларниң биридур.

У әлҗәзирә ториға ейтқан сөзидә мунуларни баян қилған: «туюқсиз йоқап кәткән материялларниң көпинчисидә уйғур дияридики лагерлар һәққидә тәпсилатлар, йәни бихәтәрлик тәдбирләр, тор симлар, көзитиш мунарлири, лагерниң көлими вә униңға салған мәбләғ қатарлиқ мәзмунлар бар иди. Булар йоқап кетишкә башлиғандин кейин, биз шуниңдики мәзмунларни архип қилип сақлашқа кириштуқ. Хитай даирилири бу җәһәттә бизниң кәйнимиздә қалди. Биз бәк көп учурларни қолға чүшүрүвалдуқ.»

Ундақта чәтәлдики уйғур тәшкилатлар яки уйғур паалийәтчиләр хитайниң ялғанчилиқлириға қарита қандақ тәдбир қоллиниши керәк? нури түркәл әпәнди өзи яки уруқ-туғқанлири хитай һөкүмитиниң зиянкәшликигә учриғанлар болса чоқум уни дуняға ашкарилиши керәкликини, сүкүтниң һечқандақ иҗабий тәсир елип келәлмәйдиғанлиқини ейтип өтти.

Йеқиндин буян оттуриға чиқиватқан хәвәр вә доклатлардин хәлқара җәмийәтниң уйғур мәсилисидә хитайға қарита бесимлири изчил күчийиватқан һаләттә, бейҗиң даирилириниң бу хил бастурушни «ашқулуқ, террорлуқ вә бөлгүнчиликниң алдини елиш күришидур» дегән намда изчил давам қиливатқанлиқи мәлум болмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт