Xitay Uyghur mesilisini heqiqeten dunyaning neziridin saqit qilalamdu?

Muxbirimiz sada
2019-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi ependi eljezire tori muxbirining ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 7-séntebir.
Amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi ependi eljezire tori muxbirining ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 7-séntebir.
aljazeera.com diki munasiwetlik sindin élin’ghan

Uyghur mesilisi xelq'ara sehnilerde qizghin munazire témisigha ayliniwatqan peytte, xitay hökümiti bu mesilisini tashqi dunyagha izchil perdazlap körsitish urunushida boluwatqanliqi melum boluwatqan idi. Yéqindin buyan chet'eldiki dangliq axbarat wasitilirining bu heqte élip barghan iz qoghlap tekshürüshliri netijiside rayon weziyitining xitay da'iriliri teripidin burmiliniwatqanliqi yene bir qétim mu'eyyenleshtürüldi. 7-Séntebir eljezire torida élan qilin'ghan "Xitay dunyaning untup kétishini xalaydighan hékayiler" serlewhilik widiyoluq xewer del buning ipadisidur.

Eljezire Uyghurlar toghrisida élan qilghan yéngi xewiride, xitayning hökümet axbarat wasitiliri arqiliq Uyghur weziyiti heqqide sirtqi dunyagha tarqatqan xewerler bilen gherb metbu'atliri Uyghur diyaridin öz aldighan igiligen pakitliq xewerler we chet'eldiki tetqiqatchilar hemde kishilik hoquq pa'aliyetchiliri toplighan sanliq melumatlarni sélishturup chiqqan.

Xitayning 1 milyondin 2 milyon'ghiche Uyghur qatarliq türkiy milletlerni yighiwélish lagérlirigha toplighanliqi dellinip gherb dunyasida ghulghula qozghighandin kéyin, deslepte mezkur lagérlarning mewjutluqini qet'iy inkar qilip kelgen xitay hökümitining tuyuqsiz özgirip, özining atalmish "Üch xil küchler" ning tehditige uchrap kelgenlikini, shunga bezi kishilerni atalmish "Kespiy terbiyelesh" kurslirigha qatnashturup, esebiylikning aldini éliwatqanliqini teshwiq qilishqa bashlighan.

Eljezirening xewiride xitayning tetür teshwiqati we üstidin analiz yürgüzgen amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel ependi munularni bayan qilghan: "Xitay hökümitining bundaq bayanliri xelq'araning Uyghur mesilisige bolghan inkasigha béqip özgirip keldi. Xitayning bundaq saxta uchur tarqitish herikiti bultur awghust éyidin bashlinip hazirghiche dawam qiliwatidu. Ular bundaq heriketni élip bérishqa bek usta. Shi jinping hakimiyiti siyasette özi bilen eyni pikirde bolmighanlargha qet'iy yumshaq qolluq qilmaydu. Bundaq halette melum birining xitay üchün sezgür téma bolghan Uyghur mesilisige hésdashliq qilishi tes ish."

Chet'eldiki dangliq axbarat wasitiliride buningdin ilgiri élan qilin'ghan xewerlerge qarighanda, xitay hökümiti Uyghur mesiliside démokratik ellerning eyiblishige uchrighanda shuninggha qarita derhal tetür bayanattin birni élan qilip qarshi terepke reddiye béridiken. Eljezire torining xewiridimu del mushundaq ehwal körülgen.

Xewerde béyjingdiki "Junggo we yersharilishish merkizi" dep atalghan orunning mu'awin bashliqi wéktor gaw gherb taratqulirining Uyghurlar heqqidiki xewerlirige qattiq reddiye bérip, "Siz shinjangning weziyiti heqqide xewer ishligen waqtingizda, choqum shu yerde heqiqeten mewjut boluwatqan tehdit heqqidimu melumat bérishingiz kérek. Gherb axbarati pütünley yalghan xewer tarqitip, kishilerni azduridu," deydu.

Biz mezkur widiyoluq xewerge asasen nuri türkel ependini ayrim ziyaret qilduq. U xitayning Uyghur mesilisini dunyaning közidin saqit qilish yaki qilalmasliq heqqide toxtilip ötti. Uning bildürüshiche, xitay hökümitining teshwiqatigha yantayaq boluwatqanlar xitayning iqtisadiy menpe'etining paydisini körüwatqan döletler bolghachqa, bundaq tetür teshwiqat herikiti xelq'arada uzaq dawam qilalmaydiken.

Xitay hökümiti Uyghur diyaridiki intérnét we yanfon signallirini mutleq kontrol qilish, chet'el muxbirlirini rayonda ziyarette bolushqa yol qoymasliq qatarliq usullar arqiliq rayon weziyiti heqqidiki tepsiliy uchurlarning sirtqa éqip kétishining aldini éliwatqanliqi melum. Mushundaq bir ehwal astida amérikadiki "Erkin asiya radi'osi" Uyghur bölümi herxil usullar arqiliq xitay ichidin Uyghurlargha munasiwetlik delil-ispatliq uchurlarni qolgha chüshürmekte.

Eljezire toridiki xewerde mezkur bölümning diréktori alim séytof ependi bölümdiki asasen hemme muxbirning wetendiki a'ile-tawabi'atlirining tutqunda ikenliki, emma bu halning ularning xitayning epti-beshirisini échip tashlash yolida qiliwatqan xizmetlirige tosalghu bolalmaydighanliqini bildürüp mundaq deydu: "Xitay 'erkin asiya radiyosi' ni, bolupmu Uyghur bölümini 'düshmen radi'o', dep qaraydu. Chünki bu bölüm dunyadiki birdinbir musteqil Uyghur taratqusi hésablinidu. Shu sewebtin xitay hökümiti bizning muxbirlirimizning a'ile-ezaliri, uruq-tughqanlirigha nishanliq zerbe berdi hem ularni tutqun qildi. Bularning ichide 6 muxbirimiz ashkara guwahliq berdi. Xitay hökümiti shu tutqunlar arqiliq muxbirlirimizgha xizmitidin istépa bérish yaki xitay hökümiti bilen hemkarliship, ularni istixbarat bilen teminlesh heqqide uchur ewetküzidu. Wehalenki, xitayning bu qilmishliri bizning xizmitimizge parakendichilik tughduralmaydu. Emeliyette bu bizning xitaygha qarshi téximu köp ishlarni qilishimiz kéreklikining bésharitidur."

Yéqindin buyan Uyghur mesilisi heqqide tetqiqat bilen shughulliniwatqan bezi tetqiqatchilar xitayning "Beydu" tori arqiliq tapqan bezi uchurlarning tuyuqsiz yuyulup ketkenlikini yaki shu tor béketning emeldin qalghanliqi heqqide melumatlarni ashkarilighan idi. Gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénzmu del mushundaq ehwalgha yoluqqan tetqiqatchilarning biridur.

U eljezire torigha éytqan sözide munularni bayan qilghan: "Tuyuqsiz yoqap ketken matériyallarning köpinchiside Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide tepsilatlar, yeni bixeterlik tedbirler, tor simlar, közitish munarliri, lagérning kölimi we uninggha salghan meblegh qatarliq mezmunlar bar idi. Bular yoqap kétishke bashlighandin kéyin, biz shuningdiki mezmunlarni arxip qilip saqlashqa kirishtuq. Xitay da'iriliri bu jehette bizning keynimizde qaldi. Biz bek köp uchurlarni qolgha chüshürüwalduq."

Undaqta chet'eldiki Uyghur teshkilatlar yaki Uyghur pa'aliyetchiler xitayning yalghanchiliqlirigha qarita qandaq tedbir qollinishi kérek? nuri türkel ependi özi yaki uruq-tughqanliri xitay hökümitining ziyankeshlikige uchrighanlar bolsa choqum uni dunyagha ashkarilishi kéreklikini, sükütning héchqandaq ijabiy tesir élip kélelmeydighanliqini éytip ötti.

Yéqindin buyan otturigha chiqiwatqan xewer we doklatlardin xelq'ara jem'iyetning Uyghur mesiliside xitaygha qarita bésimliri izchil küchiyiwatqan halette, béyjing da'irilirining bu xil basturushni "Ashquluq, térrorluq we bölgünchilikning aldini élish kürishidur" dégen namda izchil dawam qiliwatqanliqi melum bolmaqta.

Toluq bet