«Шинҗаңдики демограафик (нопус) чоң қирғинчилиқи» : уйғур нопуси чөчүтәрлик дәриҗидә кемәйгән

Мухбиримиз әркин
2020-05-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур ата балиниң хәлқ мәйданиға тикләнгән, қурбан тулумниң мав зедоң билән көрүшкән һәйкили алдида олтурған көрүнүши. 2015-Йили 16-апрел, хотән.
Уйғур ата балиниң хәлқ мәйданиға тикләнгән, қурбан тулумниң мав зедоң билән көрүшкән һәйкили алдида олтурған көрүнүши. 2015-Йили 16-апрел, хотән.
AFP

Йеқинда австралийәдики «меркаторнет» намлиқ тор бекитидә мәзкур тор бекитиниң тәтқиқатчиси виллиам хуаңниң уйғур нопусиниң йеқинқи 3 йиллиқ тәрәққиятиға даир бир доклати елан қилинди. Виллиам хуаң «дуня шинҗаңдики демографик чоң қирғинчилиққа сүкүт қилмақта» мавзулуқ доклатида, уйғур нопусиниң йеқинқи 3 йилда чөчүтәрлик дәриҗидә азайғанлиқи, лекин дуняниң райондики бу хил «демографик қирғинчилиқ» қа сәл қариғанлиқини тәкитлигән.

Доклатта қәйт қилинишичә, уйғур аптоном райони 2017-йилдин бурун хитайдики туғулуш нисбити әң юқири район болсиму, лекин 2017-йилдин башлап бир йил ичидә мәзкур район хитайдики туғулуш нисбити әң төвән районға айланған.

Доклатта, бу өзгиришниң районда лагерларниң қурулуши билән тәң башланғанлиқи, 2017-йили районда туғулуш нисбити һәр миң адәмгә 15. 88 Бала тоғра кәлгән болса, 2018-йили буниң 3 дән биридин артуқи азийип, һәр миң адәмгә 10. 69 Тоғра кәлгәнлики, тәбиий көпийиш нисбитиниң бир йил ичидә һәр миң адәмгә 11. 40 Дин 6. 13Кә чүшкәнлики билдүрүлгән. Доклатта тәкитлинишичә, нопустики азийиш 2019-йилиму давамлашқан.

2017-Йили районда 330 миңдин 345 миңғичә бала туғулған болуп, 2019-йили бу сан 205 миңға чүшкән. Буниң билән 2019-йили райондики сап туғулуш нисбити һәр миң адәмгә 8. 14 Тоғра келип, уйғур дияри хитайдики туғулуш нисбити әң аз районларниң биригә айланған. Чәтәл мутәхәссислириниң тәкитлишичә, уйғур нопусиниң шиддәтлик азийишида лагер вә пиланлиқ туғут контроллуқи негизлик рол ойниған.

Германийәлик уйғуршунас, америкадики «коммунизм қурбанлири хатирә фонди» ниң тәтқиқатчиси адриян зенз мундақ деди: «шинҗаңдики уйғурларға нисбәтән бу наһайити бинормал әһвал. Мениңчә бу асаслиқ икки амилға бағлинишлиқ болуши мумкин. Бир тәрәптин бу лагерларға бағлинишлиқ, йәнә бир тәрәптин бу башқа амилларға бағлинишлиқ болуши, мәсилән пиланлиқ туғут контроли дегәндәк амилларға бағлинишлиқ болуши мумкин. Әмма буниңда лагерларниң еһтималлиқи чоң. Бу йәрдә нопусниң давамлиқ азийишқа қарап маңидиғанлиқи пәрәз қилинмақта. Чүнки 2019-йили вәзийәттә һечқандақ яхшилиниш болмиди».

Адриян зензниң қаришичә, уйғур нопусиниң азийишида рол ойнаватқан йәнә бир амил мәҗбурий әмгәк икән. У, чүнки мәҗбурий әмгәк нурғун аилиләрниң парчилинишиға сәвәб болғанлиқини билдүрди.

«Мәкарторнет» ниң тәтқиқатчиси виллиам хуаң қәләмгә алған мәзкур доклатта илгири сүрүлүшичә, нопусниң азийишида уйғурлар мутләқ көп санлиқтики хотән билән қәшқәр әң қаттиқ тәсиргә учриғаникән.

Доклатта, 2017-йили хотәндә уйғур нопусиниң көпийиш нисбити 3. 1 Пирсәнт икәнлики, лекин буниң 2018-йили 0. 3Кә чүшкәнлики, охшат мәзгилдә униң һәр миң адәмгә 16. 3 Дин тоғра келидиған туғуш нисбити, 8. 6 Гә чүшкәнлики билдүрүлгән. Доклатта тәкитлинишичә, қәшқәрдә 2017-йили һәр миң адәмгә 13 дин тоғра келидиған туғут нисбити, 2018-йили 7. 94Кә төвәнләп, бир йил ичидә аз кәм йерими азайғаникән.

Әмма виллиам хуаң доклатида, хитайдики туғулуш нисбити әң көп район болған уйғур дияриниң бир йил ичидә қандақ қилип хитайдики әң аз районларниң биригә айланғанлиқиға даир бу санлиқ мәлуматни хитайниң қайси һөкүмәт оргинидин алғанлиқи һәққидә һечқандақ учур бәрмигән. Һалбуки, бу санлиқ мәлумат һазирға қәдәр йәрлик даириләрниң һечқандақ дәлиллишигә еришәлмиди.

Америкадики бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, туғутниң азийишиға лагердин башқа җәмийәттики сиясий бесимму тәсир көрситидикән. Мәйами университетиниң профессори станлей тупс 12-май күни зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «мениңчә бу йәрдики вәзийәт вә сиясий бесимда ата-аниларниң һәр иккиси яки ата-аниниң бири лагерларға қамилип, уларниң бала туғуш имканийити қалмиған. Мана бу нопусниң азийишидики сәвәб. Лекин бу йәрдә йәнә бир амил бар, у болсиму ата-аниниң бала туғуш имканийити болған тәқдирдиму, лекин һазирқидәк сиясий, иқтисади, иҗтимаий бесимда уларниң бала туғуштин ваз кечишидур. Мениңчә мана бу амилларму нопусниң бурунқидәк көпәймәсликигә тәсир қилиду».

Станлей тупсниң тәкитлишичә, нопусниң әслигә келишигә тосқунлуқ қилидиған йәнә бир амил хитайниң уйғур яшлирини ичкири өлкиләргә ишләмчиликкә йөткиши икән. У, буниңда бу яшларниң той қилип, бала туғуш имканийити азийидиғанлиқини билдүрди.

Станлей тупс мундақ дәйду: «әгәр яшлар гуаңҗу, сичүән қатарлиқ җайларға ишләшкә әвәтилмисә, бәлким нопусниң бу йил яки кейинки йилларда әслигә келиш имканийити болиду. Уларниң бу җайларға әвәтилиши уларниң балилиқ болушиға кашила қилиду. Чүнки, улар ятақларда йетип ишлигәчкә уларниң аилисидә турған вақтидикидәк той қилиш пурсити унчилик асан болмайду».

Виллиам хуаң өзиниң «дуня шинҗаңдики демографик( нопус) чоң қирғинчилиққа сүкүт қилмақта» мавзулуқ доклатида, юқириқи санлиқ мәлуматларниң мәнбәсини көрсәтмигән. Лекин у, уйғурларни туғулуш нисбити нисбәтән муқим, туғулуш нисбити әвлад алмишиш нисбитидин изчил юқири болуп кәлгәнлики, бу уйғур нопусиниң 26 % ни 14 яштин төвән балилар игиләйдиғанлиқида ипадилинидиғанлиқи, һалбуки бу нисбәтниң райондики хитайларда аран 13. 5 Икәнликини билдүргән. Униң қәйт қилишичә, уйғурлардики туғулуш нисбити райондики хитай компартийә даирилирини вә тәтқиқатчилирини чөчүткән. Улар компартийә рәһбәрлирини «шинҗаңда контроллуқни йоқитип қоюватқанлиқи» һәққидә агаһландуруп, «кәскин һәрикәт қоллиниш керәклики, хусусән җәнубий шинҗаңда қачма нопусниң көпийиватқанлиқи, партийәниң контроллуқи аҗизлиқи» ни тәкитлигән.

Уйғуршунас адриян зензниң қаришичә, уйғур нопусиниң шиддәтлик азийиши интайин җиддий мәсилә болуп, буниңға қарита хәлқара тәкшүрүш елип берилиши керәк икән.

У 12-апрел зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «иҗтимаий контрол қилиш, мәдәнийәт контроллуқ вә шундақла нопус контроллуқи, дегән бу тема чоқум нопус контрол механизминиң әкс әттүрүлүшидур. Бу бир тасадипийлиқ яки бир тәбиий әһвал әмәс. Буниң нопус көпийишни контрол қилиш механизмида әкс етиши б д т әһдинамисигә хилап болуп, тәкшүрүлүшкә тегишлик интайин җиддий мәсилә. Немә иш болуватқанлиқиға қарита һәқиқәтән хәлқара тәкшүрүш елип берилиши керәк».

Виллиам хуаң доклатта тәкитлишичә, 2009-йилидики 5-июл вәқәси вә 2014 йили йүз бәргән бир қатар һуҗумлар компартийәни һәрикәткә кәлтүргән болуп, у «мусулман уйғурларни кәң көләмдә туғмаслиқ вә мәҗбурий бала чүшүрүш оператсийәсидәк қәбиһ һәрикәтләр билән тармар қилиш қарариға кәлгәникән».


Толуқ бәт