"Shinjangdiki démogra'afik (nopus) chong qirghinchiliqi" : Uyghur nopusi chöchüterlik derijide kémeygen

Muxbirimiz erkin
2020-05-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ata balining xelq meydanigha tiklen'gen, qurban tulumning maw zédong bilen körüshken heykili aldida olturghan körünüshi. 2015-Yili 16-aprél, xoten.
Uyghur ata balining xelq meydanigha tiklen'gen, qurban tulumning maw zédong bilen körüshken heykili aldida olturghan körünüshi. 2015-Yili 16-aprél, xoten.
AFP

Yéqinda awstraliyediki "Mérkatornét" namliq tor békitide mezkur tor békitining tetqiqatchisi willi'am xu'angning Uyghur nopusining yéqinqi 3 yilliq tereqqiyatigha da'ir bir doklati élan qilindi. Willi'am xu'ang "Dunya shinjangdiki démografik chong qirghinchiliqqa süküt qilmaqta" mawzuluq doklatida, Uyghur nopusining yéqinqi 3 yilda chöchüterlik derijide azayghanliqi, lékin dunyaning rayondiki bu xil "Démografik qirghinchiliq" qa sel qarighanliqini tekitligen.

Doklatta qeyt qilinishiche, Uyghur aptonom rayoni 2017-yildin burun xitaydiki tughulush nisbiti eng yuqiri rayon bolsimu, lékin 2017-yildin bashlap bir yil ichide mezkur rayon xitaydiki tughulush nisbiti eng töwen rayon'gha aylan'ghan.

Doklatta, bu özgirishning rayonda lagérlarning qurulushi bilen teng bashlan'ghanliqi, 2017-yili rayonda tughulush nisbiti her ming ademge 15. 88 Bala toghra kelgen bolsa, 2018-yili buning 3 den biridin artuqi aziyip, her ming ademge 10. 69 Toghra kelgenliki, tebi'iy köpiyish nisbitining bir yil ichide her ming ademge 11. 40 Din 6. 13Ke chüshkenliki bildürülgen. Doklatta tekitlinishiche, nopustiki aziyish 2019-yilimu dawamlashqan.

2017-Yili rayonda 330 mingdin 345 mingghiche bala tughulghan bolup, 2019-yili bu san 205 minggha chüshken. Buning bilen 2019-yili rayondiki sap tughulush nisbiti her ming ademge 8. 14 Toghra kélip, Uyghur diyari xitaydiki tughulush nisbiti eng az rayonlarning birige aylan'ghan. Chet'el mutexessislirining tekitlishiche, Uyghur nopusining shiddetlik aziyishida lagér we pilanliq tughut kontrolluqi négizlik rol oynighan.

Gérmaniyelik Uyghurshunas, amérikadiki "Kommunizm qurbanliri xatire fondi" ning tetqiqatchisi adriyan zénz mundaq dédi: "Shinjangdiki Uyghurlargha nisbeten bu nahayiti binormal ehwal. Méningche bu asasliq ikki amilgha baghlinishliq bolushi mumkin. Bir tereptin bu lagérlargha baghlinishliq, yene bir tereptin bu bashqa amillargha baghlinishliq bolushi, mesilen pilanliq tughut kontroli dégendek amillargha baghlinishliq bolushi mumkin. Emma buningda lagérlarning éhtimalliqi chong. Bu yerde nopusning dawamliq aziyishqa qarap mangidighanliqi perez qilinmaqta. Chünki 2019-yili weziyette héchqandaq yaxshilinish bolmidi".

Adriyan zénzning qarishiche, Uyghur nopusining aziyishida rol oynawatqan yene bir amil mejburiy emgek iken. U, chünki mejburiy emgek nurghun a'ililerning parchilinishigha seweb bolghanliqini bildürdi.

"Mekartornét" ning tetqiqatchisi willi'am xu'ang qelemge alghan mezkur doklatta ilgiri sürülüshiche, nopusning aziyishida Uyghurlar mutleq köp sanliqtiki xoten bilen qeshqer eng qattiq tesirge uchrighaniken.

Doklatta, 2017-yili xotende Uyghur nopusining köpiyish nisbiti 3. 1 Pirsent ikenliki, lékin buning 2018-yili 0. 3Ke chüshkenliki, oxshat mezgilde uning her ming ademge 16. 3 Din toghra kélidighan tughush nisbiti, 8. 6 Ge chüshkenliki bildürülgen. Doklatta tekitlinishiche, qeshqerde 2017-yili her ming ademge 13 din toghra kélidighan tughut nisbiti, 2018-yili 7. 94Ke töwenlep, bir yil ichide az kem yérimi azayghaniken.

Emma willi'am xu'ang doklatida, xitaydiki tughulush nisbiti eng köp rayon bolghan Uyghur diyarining bir yil ichide qandaq qilip xitaydiki eng az rayonlarning birige aylan'ghanliqigha da'ir bu sanliq melumatni xitayning qaysi hökümet orginidin alghanliqi heqqide héchqandaq uchur bermigen. Halbuki, bu sanliq melumat hazirgha qeder yerlik da'irilerning héchqandaq delillishige érishelmidi.

Amérikadiki bezi mutexessislerning qarishiche, tughutning aziyishigha lagérdin bashqa jem'iyettiki siyasiy bésimmu tesir körsitidiken. Mey'ami uniwérsitétining proféssori stanléy tups 12-may küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Méningche bu yerdiki weziyet we siyasiy bésimda ata-anilarning her ikkisi yaki ata-anining biri lagérlargha qamilip, ularning bala tughush imkaniyiti qalmighan. Mana bu nopusning aziyishidiki seweb. Lékin bu yerde yene bir amil bar, u bolsimu ata-anining bala tughush imkaniyiti bolghan teqdirdimu, lékin hazirqidek siyasiy, iqtisadi, ijtima'iy bésimda ularning bala tughushtin waz kéchishidur. Méningche mana bu amillarmu nopusning burunqidek köpeymeslikige tesir qilidu".

Stanléy tupsning tekitlishiche, nopusning eslige kélishige tosqunluq qilidighan yene bir amil xitayning Uyghur yashlirini ichkiri ölkilerge ishlemchilikke yötkishi iken. U, buningda bu yashlarning toy qilip, bala tughush imkaniyiti aziyidighanliqini bildürdi.

Stanléy tups mundaq deydu: "Eger yashlar gu'angju, sichüen qatarliq jaylargha ishleshke ewetilmise, belkim nopusning bu yil yaki kéyinki yillarda eslige kélish imkaniyiti bolidu. Ularning bu jaylargha ewetilishi ularning baliliq bolushigha kashila qilidu. Chünki, ular yataqlarda yétip ishligechke ularning a'iliside turghan waqtidikidek toy qilish pursiti unchilik asan bolmaydu".

Willi'am xu'ang özining "Dunya shinjangdiki démografik( nopus) chong qirghinchiliqqa süküt qilmaqta" mawzuluq doklatida, yuqiriqi sanliq melumatlarning menbesini körsetmigen. Lékin u, Uyghurlarni tughulush nisbiti nisbeten muqim, tughulush nisbiti ewlad almishish nisbitidin izchil yuqiri bolup kelgenliki, bu Uyghur nopusining 26 % ni 14 yashtin töwen balilar igileydighanliqida ipadilinidighanliqi, halbuki bu nisbetning rayondiki xitaylarda aran 13. 5 Ikenlikini bildürgen. Uning qeyt qilishiche, Uyghurlardiki tughulush nisbiti rayondiki xitay kompartiye da'irilirini we tetqiqatchilirini chöchütken. Ular kompartiye rehberlirini "Shinjangda kontrolluqni yoqitip qoyuwatqanliqi" heqqide agahlandurup, "Keskin heriket qollinish kérekliki, xususen jenubiy shinjangda qachma nopusning köpiyiwatqanliqi, partiyening kontrolluqi ajizliqi" ni tekitligen.

Uyghurshunas adriyan zénzning qarishiche, Uyghur nopusining shiddetlik aziyishi intayin jiddiy mesile bolup, buninggha qarita xelq'ara tekshürüsh élip bérilishi kérek iken.

U 12-aprél ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Ijtima'iy kontrol qilish, medeniyet kontrolluq we shundaqla nopus kontrolluqi, dégen bu téma choqum nopus kontrol méxanizmining eks ettürülüshidur. Bu bir tasadipiyliq yaki bir tebi'iy ehwal emes. Buning nopus köpiyishni kontrol qilish méxanizmida eks étishi b d t ehdinamisige xilap bolup, tekshürülüshke tégishlik intayin jiddiy mesile. Néme ish boluwatqanliqigha qarita heqiqeten xelq'ara tekshürüsh élip bérilishi kérek".

Willi'am xu'ang doklatta tekitlishiche, 2009-yilidiki 5-iyul weqesi we 2014 yili yüz bergen bir qatar hujumlar kompartiyeni heriketke keltürgen bolup, u "Musulman Uyghurlarni keng kölemde tughmasliq we mejburiy bala chüshürüsh opératsiyesidek qebih heriketler bilen tarmar qilish qararigha kelgeniken".


Toluq bet