Тарихтин бүгүнгә уйғурлуқ

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2019-05-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Герман експедитсийәчилири турпандин қезивалған қәдимки уйғур тилидики мани дини раһиблириға даир миниятура вәсиқә (мәнбә:Albert von Lecoq, Qotscho, 1913)
Герман експедитсийәчилири турпандин қезивалған қәдимки уйғур тилидики мани дини раһиблириға даир миниятура вәсиқә (мәнбә:Albert von Lecoq, Qotscho, 1913)
RFA/Qutlan

Бовимиз мәһмуд қәшқәриниң йезишичә, миладидин 300 йиллар бурун җаһанда йеңилмәс аталған александир македониски тәңритағлириға кәлгәндә уйғурдин йеңилгән, у «алтун қан» дики урушта учриған мәғлубийәттин кейин уйғурниң исмини «башқиларға моһтаҗ болмайдиған, оқни алдичилап қандақ атса, кәйничиләпму шундақ атидиған мустәқил, парасәтлик вә батур хәлқ» дегән мәнидә чүшәнгән.

Хитайниң таң сулалисини мунқәрз қилған әҗдадлиримиз орда тарихчилириға исмини хитайчә «лачиндәк һөр пәрваз қилидиған» дегән хәтләр билән яздурған. Бу чағда уйғур дегән исимниң хитайчә йезилиши әсли аһаңға әң йеқин кәлгән вә мәнисидә бир әркинлик уқуми гәвдиләнгән.

Чиңгизхан җаһан сориған мәзгилдә уйғурниң һәрплик йезиқи җаһаншумул бу империйәниң йезиқиға айланған. Уйғурчә йезиқ шәрқтә корийәдин ғәрбтә румғичә йетип барған. Бу мәзгилдә хитай мирза әзәмләр уйғурниң исмини хитайчә үч хәт билән әслигә техиму йеқин йезишни өгәнгән. Һазир хитайниң пайтәхти бейҗиңға җайлашқан уйғур бәгләр мәһәллиси дегән исимда шу чағда уйғур үчүн ишлитилгән хитайчә хәт һелиму мәвҗут. Хитайниң моңғулларни қурутуп қурған миң сулалиси тарихнамилиридиму уйғур дегән нам үч хәтлик йезилған. Шу дәврдә түзүлгән «идиқут мәһкимиси сөзлүки» дин қариғанда, уйғур тили хитай ордиси үчүн өгәнмисә болмайдиған бир тил болғанлиқи ениқ.

Хитайға ислам уйғурниң васитиси билән тонутулған болғачқа хитайчида бу дин уйғурниң дини дәп аталған вә уйғур дегән сөз билән барлиқ мусулманларға исим қоюлған иди. Ислам дини тәйвәндә һазирму шу «уйғур дини» дегән мәнидики сөз билән қоллинилмақта.

Вәһаләнки, манҗулар хитай әнәниси бойичә қуруп чиққан чиң импирийәси заманида тарихниң оюнлириға рәң тәңшәйдиған хитай тәзкиричилири уйғур намини «мусулман» дәпла йезишқа башлиди. Вақит өткәнчә уйғурниң тәсиридә мусулман болған хитай тиллиқлардин бизни пәрқләндүрүш үчүн бизни «чәнту», йәни «сәллилик мусулман» дәп пүтүкләргә қондурди. Бу унутушниң муқәддимиси болди. Худди хитай 1956-йилдин кейин юрт-аймақлиримизни гуңше, дадүй, шодүй дегән намлар билән атап, ата-бовилардин қалған уйғурчә исимларни унтулдурғандәк тарихтиму милләт намимизни шундақ унтулдурған иди. Биз шундин кейин «сәллилик мусулман», йәни «чәнто» болуп қалған идуқ.

Уйғурниң исми аввал унтулдурулған, андин унтулған иди. Уйғур өз ичидә бир биригә хотәнлик, қәшқәрлик, қумуллуқ десә, хитайни көргәндә «чәнту», орусни көргәндә «мусулман» дәп биләтти. Ейтилишичә, хитай коммунист һөкүмити 1950-йилларда бир истатестика қилған болуп, аһалиниң бәлгилик пирсәнти өзини «мусулман» дәпла хәтләткән икән.

1955-Йили хитай дияримизда аптоном район қурушни қарар қилғанда хитай рәһбәрлири уйғурниң исмини алмаслиқни тәшәббус қилған. Шу чағдики ойғақ сәрхиллар «аптономийә дегән тағ дәряларға берилмәйду, бәлки милләткә берилиду» дәп чиң туруп уйғурни қошқузған. Әмма бу мәрданиләр 1958-йилдики йәрлик милләтчиликкә қарши боранда үҗмидәк төкүлүп кәткән.

Тәңритағлири, или бойлири вә тарим қирғақлирини вәтән тутқан бир милләтниң исмини толуқ аташ вә уларниң мирасхорлуқ һоқуқи, земиндарлиқ салаһийитини етирап қилишни коммунист хитай 30 миң кишилик миллий армийиниң сүрисиз тән алған әмәс. 1759-Йилдин кейинки тарихта тунҗи қетим хитайға бу земинни «уйғур аптоном райони» дегүзүш унчә асан болған әмәс. Игидарлиқ чақнап туридиған уйғур дегән сөзни һөҗҗәтләргә, қанунларға вә пәрманларға язғузуш үчүн йүзлигән киши түрмиләрдә «йәрлик милләтчи» атилип җан бәрди. Уйғур дегән исимниң милләт сүпитидә атилиши вә земиндарлиқ һоқуқиниң бәлгиси сүпитидә балқишиға хитай һеч қачан тән бәргән әмәс. Хитайлар даим земинимизни «аптоном район», кимликимизни «азсанлиқ милләт», «миллий» дәп қисқартип, уйғурни изчил «унтуп» кәлди.

Уйғурни унтулдуруш борини бурун бейҗиңдики коһиқаптин чиққан болса, 1995-йилдин кейин тәклимаканниң бағридин һушқуйтти. Бир ханиқа тәлвиләр «биз уйғурму мусулманму» дегән сәпсәтә билән кишиләрниң әқлини наркоз қилишқа башлиди. Улар «исламда иккила милләт бар» дейишип, кишиләрни қариму қарши сәпләргә айриди, мәсчитләр вә җамаәтләр икки қашқа бөлүнди. Өзини «уйғур әмәс», бәлки «мусулман» дейишни тәрғиб қилидиғанларниң бир қисми от қоюп берип, қечип қачуруп түркийә, афған тағлири вә әрәб чөллиригә һиҗрәтчиләрни башлап кәтти. Өзини «мән уйғур мусулман», «бу земинниң мирасхори», «уйғурлуқниң вариси» дәйдиған кишиләр қамақларға мәһкум болди, отниң ичидә көйүп ялқунға тутуруқ болди.

2018-Йилдин кейин уйғурниң исми тарихтин өчүрүлүш хәвпигә дуч кәлди. Хитай уйғурниң исмини, роһинила әмәс бәлки җисминиму өз вәтинидин көчүрүп, өчүрүп ташлимақчи. Һазир вәтәндә уйғурлуқни сақлаш имкансиз бир һалға кәлди. Сиясәттин хали уйғурлуқниң ақивити мәһбуслуқ болди, партийә әзаси болуп, хитай һөкүмитигә яндаш һалда уйғурлуқта яшаш «икки йүзлимичилик» аталди. Хитай уйғурни йоқитипла болди қилмақчи әмәс, улар бизни өзлиридәк хитайла әмәс өзлиридинму мукәммәл хитай, әсәбий, әнәниви хитай қиливәтмәкчи болуватиду. Шуңа хитайлар бизгә өзи киймәйдиған хитайчә әнәниви кийимләрни кийдүрүп, өзлири ойнимайдиған усуллирини ойнитип, өзлириму унтуп кәткән адәтлирини сиңдүрүп балилиримизни ата-анисиз муһитта өзлириму өгәнмәйдиған чаңчилигә маһил, кона дәстурлириға пухта қәдимики хитайларниң варислиридин қилиш үчүн дәрсханиларда коңзи әқидилирини ядилатмақта.

Уйғурлуқниң мәвҗутлуқи дуняни атқа миндүрүп, иштан кийдүрүп, узун чақлиқ һарвиларға олтурғузған, инсанға мәтбәәдә хәт бесишни өгитип мәдәнийәткә башлап киргән бир илғарлиқниң мәвҗутлуқидур. Уйғурлуқ бир қәдимий милләтниң кимлики, у дуняға мәшһур александир македониски һәвәс қилған җәсурлуқ, ақиллиқ, мустәқиллиқни бәлгә қилған миллий характер. Уйғурлуқ бовилиримиз қоғлашқан һөрлүкниң йезиқта ипадилиниши. Уйғур импирийәси заманида уйғурлуқ уюшушниң, һәмкарлиқниң, бирликниң атлиши болған. Сутуқ буғрахандин кейинки уйғурлуқ иманға уюшуп, әқилгә уйғунлашмақ, пәнгә, сәнәткә, тәрәққиятқа маслашмақ дегән мәнини чақнатқан. Уйғурлуқ җаһанни титрәткән чиңгизхан қол қойған бир мәдәнийәтниң, уйғарлиқниң исми иди. Чиңгизхан қилич билән, зораванлиқ билән алған, бузған аләмни алим-бахши бовилиримиз қәләм, қанун вә мәдәнийәт билән түзәп тәртипкә киргүзгән. Идиқут ханлиқи дәвридә уйғурлуқ ислам, христиан, будда, мани вә шаман қатарлиқ динларни бағириға бесип, инсанийәткә бирлик, баравәрлик, җәмлик, һәмдәмликтә ортақлишип яшашниң үлгисини яратқан.

Уйғурлуқниң йоқитилиши бир мәдәнийлик, бир уйғарлиқниң бәрбат қилиниши болуп, хитай һөкүмити буниң бәдилигә бир бәдәвилик, зораванлиқ, қәбиһлик вә қабаһәтни қоруп чиқиду. Зулумда левини чишләп яшаватқан милйонлиған инсан, җандин тойған бомбиларға айлиниду. Ата-анисиз тирик йетим болуп зар-зар қақшап, меһирсиз, муһәббәтсиз чоң болуватқан милйонлиған балилар кәлгүсидә җәмийәткә, инсанийәткә қарши нәпрәтлик бир зораван қошунға айлиниду. Уйғурлуқниң завалиға үнсиз қалған дуня һаман бир күни бу сүкүтни сараңлиқи, тәлвилики вә зораванлиқи билән бузуп ташлайдиған бир топниң партилишиға шаһит болиду.

(Бу мақалидики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизға вәкиллик қилмайду.)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт