Tarixtin bügün'ge Uyghurluq

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2019-05-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérman ékspéditsiyechiliri turpandin qéziwalghan qedimki Uyghur tilidiki mani dini rahiblirigha da'ir miniyatura wesiqe (menbe:Albert von Lecoq, Qotscho, 1913)
Gérman ékspéditsiyechiliri turpandin qéziwalghan qedimki Uyghur tilidiki mani dini rahiblirigha da'ir miniyatura wesiqe (menbe:Albert von Lecoq, Qotscho, 1913)
RFA/Qutlan

Bowimiz mehmud qeshqerining yézishiche, miladidin 300 yillar burun jahanda yéngilmes atalghan aléksandir makédoniski tengritaghlirigha kelgende Uyghurdin yéngilgen, u "Altun qan" diki urushta uchrighan meghlubiyettin kéyin Uyghurning ismini "Bashqilargha mohtaj bolmaydighan, oqni aldichilap qandaq atsa, keynichilepmu shundaq atidighan musteqil, parasetlik we batur xelq" dégen menide chüshen'gen.

Xitayning tang sulalisini munqerz qilghan ejdadlirimiz orda tarixchilirigha ismini xitayche "Lachindek hör perwaz qilidighan" dégen xetler bilen yazdurghan. Bu chaghda Uyghur dégen isimning xitayche yézilishi esli ahanggha eng yéqin kelgen we meniside bir erkinlik uqumi gewdilen'gen.

Chinggizxan jahan sorighan mezgilde Uyghurning herplik yéziqi jahanshumul bu impériyening yéziqigha aylan'ghan. Uyghurche yéziq sherqte koriyedin gherbte rumghiche yétip barghan. Bu mezgilde xitay mirza ezemler Uyghurning ismini xitayche üch xet bilen eslige téximu yéqin yézishni ögen'gen. Hazir xitayning paytexti béyjinggha jaylashqan Uyghur begler mehellisi dégen isimda shu chaghda Uyghur üchün ishlitilgen xitayche xet hélimu mewjut. Xitayning mongghullarni qurutup qurghan ming sulalisi tarixnamiliridimu Uyghur dégen nam üch xetlik yézilghan. Shu dewrde tüzülgen "Idiqut mehkimisi sözlüki" din qarighanda, Uyghur tili xitay ordisi üchün ögenmise bolmaydighan bir til bolghanliqi éniq.

Xitaygha islam Uyghurning wasitisi bilen tonutulghan bolghachqa xitaychida bu din Uyghurning dini dep atalghan we Uyghur dégen söz bilen barliq musulmanlargha isim qoyulghan idi. Islam dini teywende hazirmu shu "Uyghur dini" dégen menidiki söz bilen qollinilmaqta.

Wehalenki, manjular xitay en'enisi boyiche qurup chiqqan ching impiriyesi zamanida tarixning oyunlirigha reng tengsheydighan xitay tezkirichiliri Uyghur namini "Musulman" depla yézishqa bashlidi. Waqit ötkenche Uyghurning tesiride musulman bolghan xitay tilliqlardin bizni perqlendürüsh üchün bizni "Chentu", yeni "Sellilik musulman" dep pütüklerge qondurdi. Bu unutushning muqeddimisi boldi. Xuddi xitay 1956-yildin kéyin yurt-aymaqlirimizni gungshé, dadüy, shodüy dégen namlar bilen atap, ata-bowilardin qalghan Uyghurche isimlarni untuldurghandek tarixtimu millet namimizni shundaq untuldurghan idi. Biz shundin kéyin "Sellilik musulman", yeni "Chento" bolup qalghan iduq.

Uyghurning ismi awwal untuldurulghan, andin untulghan idi. Uyghur öz ichide bir birige xotenlik, qeshqerlik, qumulluq dése, xitayni körgende "Chentu", orusni körgende "Musulman" dep biletti. Éytilishiche, xitay kommunist hökümiti 1950-yillarda bir istatéstika qilghan bolup, ahalining belgilik pirsenti özini "Musulman" depla xetletken iken.

1955-Yili xitay diyarimizda aptonom rayon qurushni qarar qilghanda xitay rehberliri Uyghurning ismini almasliqni teshebbus qilghan. Shu chaghdiki oyghaq serxillar "Aptonomiye dégen tagh deryalargha bérilmeydu, belki milletke bérilidu" dep ching turup Uyghurni qoshquzghan. Emma bu merdaniler 1958-yildiki yerlik milletchilikke qarshi boranda üjmidek tökülüp ketken.

Tengritaghliri, ili boyliri we tarim qirghaqlirini weten tutqan bir milletning ismini toluq atash we ularning mirasxorluq hoquqi, zémindarliq salahiyitini étirap qilishni kommunist xitay 30 ming kishilik milliy armiyining sürisiz ten alghan emes. 1759-Yildin kéyinki tarixta tunji qétim xitaygha bu zéminni "Uyghur aptonom rayoni" dégüzüsh unche asan bolghan emes. Igidarliq chaqnap turidighan Uyghur dégen sözni höjjetlerge, qanunlargha we permanlargha yazghuzush üchün yüzligen kishi türmilerde "Yerlik milletchi" atilip jan berdi. Uyghur dégen isimning millet süpitide atilishi we zémindarliq hoquqining belgisi süpitide balqishigha xitay héch qachan ten bergen emes. Xitaylar da'im zéminimizni "Aptonom rayon", kimlikimizni "Azsanliq millet", "Milliy" dep qisqartip, Uyghurni izchil "Untup" keldi.

Uyghurni untuldurush borini burun béyjingdiki kohiqaptin chiqqan bolsa, 1995-yildin kéyin teklimakanning baghridin hushquytti. Bir xaniqa telwiler "Biz Uyghurmu musulmanmu" dégen sepsete bilen kishilerning eqlini narkoz qilishqa bashlidi. Ular "Islamda ikkila millet bar" déyiship, kishilerni qarimu qarshi seplerge ayridi, meschitler we jama'etler ikki qashqa bölündi. Özini "Uyghur emes", belki "Musulman" déyishni terghib qilidighanlarning bir qismi ot qoyup bérip, qéchip qachurup türkiye, afghan taghliri we ereb chöllirige hijretchilerni bashlap ketti. Özini "Men Uyghur musulman", "Bu zéminning mirasxori", "Uyghurluqning warisi" deydighan kishiler qamaqlargha mehkum boldi, otning ichide köyüp yalqun'gha tuturuq boldi.

2018-Yildin kéyin Uyghurning ismi tarixtin öchürülüsh xewpige duch keldi. Xitay Uyghurning ismini, rohinila emes belki jisminimu öz wetinidin köchürüp, öchürüp tashlimaqchi. Hazir wetende Uyghurluqni saqlash imkansiz bir halgha keldi. Siyasettin xali Uyghurluqning aqiwiti mehbusluq boldi, partiye ezasi bolup, xitay hökümitige yandash halda Uyghurluqta yashash "Ikki yüzlimichilik" ataldi. Xitay Uyghurni yoqitipla boldi qilmaqchi emes, ular bizni özliridek xitayla emes özliridinmu mukemmel xitay, esebiy, en'eniwi xitay qiliwetmekchi boluwatidu. Shunga xitaylar bizge özi kiymeydighan xitayche en'eniwi kiyimlerni kiydürüp, özliri oynimaydighan usullirini oynitip, özlirimu untup ketken adetlirini singdürüp balilirimizni ata-anisiz muhitta özlirimu ögenmeydighan changchilige mahil, kona desturlirigha puxta qedimiki xitaylarning warisliridin qilish üchün dersxanilarda kongzi eqidilirini yadilatmaqta.

Uyghurluqning mewjutluqi dunyani atqa mindürüp, ishtan kiydürüp, uzun chaqliq harwilargha olturghuzghan, insan'gha metbe'ede xet bésishni ögitip medeniyetke bashlap kirgen bir ilgharliqning mewjutluqidur. Uyghurluq bir qedimiy milletning kimliki, u dunyagha meshhur aléksandir makédoniski hewes qilghan jesurluq, aqilliq, musteqilliqni belge qilghan milliy xaraktér. Uyghurluq bowilirimiz qoghlashqan hörlükning yéziqta ipadilinishi. Uyghur impiriyesi zamanida Uyghurluq uyushushning, hemkarliqning, birlikning atlishi bolghan. Sutuq bughraxandin kéyinki Uyghurluq iman'gha uyushup, eqilge uyghunlashmaq, pen'ge, sen'etke, tereqqiyatqa maslashmaq dégen menini chaqnatqan. Uyghurluq jahanni titretken chinggizxan qol qoyghan bir medeniyetning, uygharliqning ismi idi. Chinggizxan qilich bilen, zorawanliq bilen alghan, buzghan alemni alim-baxshi bowilirimiz qelem, qanun we medeniyet bilen tüzep tertipke kirgüzgen. Idiqut xanliqi dewride Uyghurluq islam, xristi'an, budda, mani we shaman qatarliq dinlarni baghirigha bésip, insaniyetke birlik, barawerlik, jemlik, hemdemlikte ortaqliship yashashning ülgisini yaratqan.

Uyghurluqning yoqitilishi bir medeniylik, bir uygharliqning berbat qilinishi bolup, xitay hökümiti buning bedilige bir bedewilik, zorawanliq, qebihlik we qabahetni qorup chiqidu. Zulumda léwini chishlep yashawatqan milyonlighan insan, jandin toyghan bombilargha aylinidu. Ata-anisiz tirik yétim bolup zar-zar qaqshap, méhirsiz, muhebbetsiz chong boluwatqan milyonlighan balilar kelgüside jem'iyetke, insaniyetke qarshi nepretlik bir zorawan qoshun'gha aylinidu. Uyghurluqning zawaligha ünsiz qalghan dunya haman bir küni bu sükütni sarangliqi, telwiliki we zorawanliqi bilen buzup tashlaydighan bir topning partilishigha shahit bolidu.

(Bu maqalidiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu.)

Toluq bet