"Uyghur, tibet we xongkongluqlar birlikte xitay hakimiyitining mahiyitini ashkarilishi kérek"

Muxbirimiz irade
2020-05-04
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlar bilen tibetler birliship awstraliyening mélborin shehiride élip barghan xongkongluqlarni qollash namayishidin bir körünüsh. 2019-Yili 25-awghust. Mélborin, awstraliye.
Uyghurlar bilen tibetler birliship awstraliyening mélborin shehiride élip barghan xongkongluqlarni qollash namayishidin bir körünüsh. 2019-Yili 25-awghust. Mélborin, awstraliye.
RFA/Uchqun

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, 1-may jüme küni amérikadiki erkin tibet oqughuchilar teshkilatining orunlashturushi we amérikadiki "Uyghur herikiti" teshkilati bashliqi roshen abbas xanim, "Xitayda kishilik hoquq" teshkilati bashliqi sharon xom xanim we tibet herikiti instituti bashliqi ladun tétung xanimlarning qatnishishi bilen bir tor söhbet yighini uyushturuldi.

Mezkur söhbet yighini xitay hökümiti tajsiman wirus heqqidiki emeliyetni yoshurush arqiliq pütün dunyagha xewp peyda qilghan bir shara'itta Uyghur, tibet we xongkong démokratiye teshkilatliri néme qilishi kérek? dégen so'alni chöridigen asasta ep bérildi.

Söhbette aldi bilen roshen xanimgha söz bérildi. Roshen xanim mundaq dédi: "Xitay hakimiyiti teripidin Uyghurlargha élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliq herikiti bizge, silerge oxshash xitay hakimiyitining tehditige uchrawatqanlargha tonushluq bolsimu, emma biz bu mesilini pütün dunya bilidighan sawatqa aylandurushimiz kérek".

Roshen xanim sözide xitay hakimiyiti wirusni yoshurush arqiliq pütün dunyagha xelqige, dunya iqtisadi we tinchliqigha zor tehdit peyda qilghanliqi, eger xitay emeliyetni yoshurmighan bolsa bundaq zor chiqim kélip chiqmasliqi mumkinlikini eskertip turup, hazirqi waqit xelq'araliq jama'etni xitay hakimiyitining mahiyiti heqqide tonushqa ige qilidighan muhim peyt," dédi.

Roshen xanim yene xitay hakimiyitining bügün'giche iqtisadiy küchige tayinip Uyghurlar, tibetler we xongkongluqlargha qiliwatqan zulumigha qarshi xelq'araning sükütini sétiwélip kelgenlikini, amazon shirkiti qatarliq chong shirketlerning xitay bilen tijaretni dawamlashturuwatqanliqini, xitayning 2022-yili qishliq olimpik musabiqisige sahibxaniliq qilishigha yol qoyuluwatqanliqidek mesililerni eskertti. U mundaq dédi: "Biz xitayning Uyghur, tibet we xongkongluqlargha qaratqan basturushlirining tartuqlinishigha yol qoymasliqimiz kérek we hemmimiz birlikte ortaq halda xitay hakimiyitining mahiyitini ashkarilash üchün küch chiqirishimiz kérek".

Arqidin "Xitayda kishilik hoquq" teshkilati bashliqi sharon xom xanim söz qildi. U sözide, xitay hakimiyitining wabani kishilik hoquq depsendichiliki we bésimni kücheytidighan pursetke aylandurulghanliqini alahide eskertti. U wirus krizisi pütün dunyani iskenjige alghan shara'itta xitay hakimiyiti élip bériwatqan heriketni ikki jehettin tehlil qildi. U, birinchidin, xitayning wirus arqiliq dunyaning diqqitini burashqa urunuwatqanliqi, özining wirus mesilisidiki mes'uliyitidin qéchip, özlirining bu wabagha seweb bolghanliqidek emeliyetni burmilap teshwiq qiliwatqanliqini eskertti. Sharon xanim sözide: "Xitay bu arqiliq bizmu wirusning ziyankeshlikige uchrighuchi we biz dunyagha yardem qilip, dunyani wirustin qutuldurimiz dégen idiyeni singdürmekchi boluwatidu," dédi. Ikkinchi bir tereptin, u xitay hökümitining hazir wirus mezgilidin paydilinip, bésimni chongqurlashturghanliqini bildürdi.

Sharon xanim sözide: "Xitay hökümiti bu wirustin paydilinip sherqiy türkistandiki we tibettiki kishilik hoquq depsendichilikini yenimu kücheytti. Ular xongkongda perdining aldigha ötti. Ilgiri biz bilettuq, perdining arqisida kimning ishlarni bashquruwatqanliqini. U waqitta ular perde arqisida turup özining qorchaqliri arqiliq emilini yürütetti. Biraq hazir u qorchaqlarni bashquridighanlar biwasite sehne aldigha chiqti, wirus krizisi bilen teng lagér mesilisi, mejburiy emgek, medeniyet we til cheklimisi qatarliq bésim siyasetliri yenimu kücheydi, xongkongda qanun we erkinlik yenimu ilgirilep depsende qilinishqa bashlidi. Xitay hakimiyitining bésim siyasiti nechche on yildin béri muweppeqiyetlik halda dawamliship kéliwatidu. Mana bu bizni oylandurushi kérek" dégenlerni tekitlidi. U néme qilish kérekliki heqqide toxtilip: "Biz qandaq qilghanda buninggha xatime béreleymiz? herqaysi organlar we hökümetler bu mesilide jiddiy oylinishi kérek, dep oylaymen. Pütün dunya bu réjimning pütün dunya üchün bir tehdit ikenlikini tonup yétishi kérek," dédi.

Tibet herikiti instituti bashliqi ladun tétung bolsa xitay hakimiyitining uchurni qamal qilishi netijiside hazir pütün dunyadiki herbir insanning hayatining ghayet zor özgirishke uchrighanliqini eskertti. U؛ "Tibetler we Uyghurlar we bashqilar yillardin béri uchrap kelgen xewpke hazir pütün dunya xelqi uchrawatidu. Bizler dunyaning bashqa yerliride yeni tibettin, sherqiy türkistandin yiraq yerlerde turupmu hayatiy xewpke uchrawatimiz. Bu kishini heqiqetenmu oygha salidu." dédi. Biraq u xitayning hazir wirus seweblik pütün dunyaning tenqid obyéti bolup qalghanliqi shunga xitayni bu jinayitidin hergizmu asanliqche qutulup kételmeydu, dep qaraydighanliqi bildürdi.

Kéyin riyasetchi roshen xanimdin wirus mezgilide lagérdikilerning weziyiti heqqide yéngi uchur bar-yoqluqini soridi.

Roshen abbas xanim buninggha jawaben "Xuddi tibettikige oxshash Uyghur rayonidin hazir xewer élishning intayin qiyinliqini, chet'ellerde yashawatqan nurghun Uyghurlarning hazir öz a'ile ezaliridin xewer alalmay yashawatqanliqini éytti. U: "Wirus mezgilide sherqiy türkistandiki lagérlarning ehwali méni qattiq qayghulandurmaqta. Ularning nachar shara'itlarda wirus bilen yuqumlinish éhtimalliqi téximu yuqiri" dédi.

U yene, xitay hakimiyitining Uyghurlarning ilghar ziyaliyliri, yazghuchi, edib, doxtur, oqutquchiliri, puldarliri we bashqilarning hemmisini "Qayta terbiyelesh" namida lagérlargha solighanliqini we öz hedisiningmu shularning biri ikenlikini, xitay hakimiyitining Uyghurlarni xitay ölkilirige mejburiy emgekchi qilip yötkesh bilen birge, xitay köchmenlerni türkümlep bikarliq öy we bikarliq yer-zémin bérip yötkewatqanliqini bildürdi. U sözini xulasilep: "Hazir xitay hakimiyitige qarshi küreshni yenimu kücheytidighan, dunya jama'etchilikige xitayning peqet Uyghurlar we tibetler we xongkongluqlarghila emes, belki pütün dunyagha, herbir insan'gha tehdit ikenlikini yenimu küchep tonushturidighan waqittur" dédi.

Yuqiridiki ikki teshkilatning diréktorlirimu birdek hazirqi waqitning bu milletlerge qiliniwatqan zulumni ayaghlashturushtiki halqiliq peyt ikenlikini tekitlidi. Ular sözide xongkong, teywen, tibet we Uyghurlarning bir arigha kélishi, awazlirini birleshtürüshining hel qilghuch ehmiyiti barliqini tekitleshti.

Féyisbuk tori arqiliq tarqitilghan bu söhbet yighinini köp sanda kishiler ishtirak qildi.


Toluq bet