Уйғур елини зиярәт қилған әрәб журналист: «уйғур ели ғайәт зор үсти очуқ түрмә икән» (1)

Мухбиримиз ирадә
2019-09-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ийорданийәлик мухбир ниһад җарири ханим уйғур елидә уйғур бовайни зиярәт қилған көрүнүши. 2019-Йили июл.
Ийорданийәлик мухбир ниһад җарири ханим уйғур елидә уйғур бовайни зиярәт қилған көрүнүши. 2019-Йили июл.
Nihad Jariri xanim teminligen

Йеқинда тивиттир қатарлиқ иҗтимаий тор бәтләрдә ниһад җарири исимлик әрәб журналистниң уйғур елидә қилған зиярәтлири асасидики видийоси тарқалди. Биз бу видийоға асасән ниһад ханим билән алақиләштуқ. У бизниң зиярәт тәлипимизни хушаллиқ билән қобул қилип, районда көргәнлирини биз билән һәтта пүтүн дуня билән ортақлишишини арзу қилидиғанлиқини билдүрди. Ниһад җарири ханим уйғур елидә бу йил 7-айниң 8-күнидин 28-күнигичә зиярәттә болған.

Ниһад ханимниң бизгә билдүрүшичә, у уйғур елидә йүз бериватқанлар һәққидә охшимиған һәр түрлүк хәвәрләрни аңлиғандин кейин районға берип, өз көзи билән болуватқанларни көрүп келишни қарар қилған вә у йәргә мустәқил саяһәтчи сүпитидә берип, үрүмчи, турпан вә қәшқәргә барған. У зияритиниң биринчи күни һәққидә тохтилип, буниң районға тунҗи қетим кәлгән бир киши үчүн елип ейтқанда кишиниң көзини бояйдиған толиму хәтәрлик 24 саәт икәнликини ейтти: у мундақ деди: «мән үрүмчигә йетип кәлгән биринчи күнүм, йәни дәсләпки 24 саәт мән үчүн толиму әҗәблинәрлик болди. Чүнки үрүмчидә һәммә нәрсә шунчилик нормал көрүнәтти. Пәқәт үрүмчила әмәс, қәшқәр вә турпанму шундақ. Һәммә нәрсә шунчилик нормал иди. Кочиларда адәмләр усул ойнаватқан, һәммә адәм шунчилик хушал иди. Йоллар наһайити кәңташа вә адәмләр толиму гүзәл кийинивалған болуп, мән хәвәрләрдә көргән-аңлиған нәрсиләрдин әсәрму йоқ иди. Мән һәтта ‹бу йәргә хата келип қалдимму яки маңа аңлитилған нәрсиләрниң башқичә бир тәрипи бармиди' дәп шүбһиләндим. Бирақ, 24 саәттин кейин йәни мән қачан кишиләрдин мәсчитниң қәйәрдиликини сориғандин башлап, һәммә нәрсә өзгәрди. Һәқиқәт су йүзигә чиқишқа башлиди. Мана шундила мән бу адәмләрниң қандақ күн көрүватқанлиқини көрүп йәттим. Уларниң үнсиз һалда азаб чекиватқанлиқини чүшәндим»

Ниһад ханимниң ейтишичә, у кочида кетиватқан адәмләрдин мәсчитниң қәйәрдиликини соришиғила улар шундақ җиддийлишип кетидикән. Кишиләр һәтта мәсчитниң қәйәрдиликини дәп беришқиму җүрәт қилалмайдикән. Бир аял қол ишарити билән униңға: «бу йәрдә мәсчит йоқ, намаз қилишқа болмайду,» дегәнни ипадә қилған. Ниһад ханимниң ейтишичә, у көргән мәсчитләр бир болса қурулуш болуватиду, дәп тақақ болидикән яки бир болса намаз вақти әмәс, дәп тақақ болидикән. Әмма намаз вақти кәлгәндиму мәсчитләр аран бир қанчә минут очуқ болидикән. Унчилик қисқа вақитта һечким мәсчиткә кирип намаз оқушқа үлгүрүп болалмайдикән. Ниһад ханим йәнә мундақ дәйду:

«Мени һәммидин бәк һәйран қалдурғини, бу мәсчитләрниң кириш еғизиға қоюлған ғайәт зор бир үскүнә болди. Бу машинилар яки үскүниләр адәм йүзини пәрқләндүрүш иқтидариға игә икән. Мән бундақ машиниларни дуняниң һечқандақ бир йеридә, айродромлардиму көрүп бақмиған. Бу машинилар аввал сизниң йүзиңизни рәсимгә тартидикән, андин сизниң рәсимиңизни компютер системисидики учурлириңиз билән селиштуруп чиқип, сизниң қандақ адәмликиңизни йәни ичигә кирсә болидиған яки болмайдиғанлиқиңизни дәп беридикән. Дәрвазидики сақчилар бу машина рухсәт қилғандин кейин сизни киргүзидикән.»

Ниһад ханимниң ейтишичә, у үрүмчидики вә қәшқәрдики һейтгаһ мәсчитигә киргәндә мусулманларниң қаидиси бойичә бу муқәддәс орунға һөрмәт йүзисидин икки рәкәт намаз оқумақчи болған бирақ униң мушундақ әқәллий тәлипиму рәт қилинған. У мундақ дәйду:

«Мән вә мениң достум иккимиз мәсчиткә кирип, мусулманларниң қаидиси бойичә мәсчиткә һөрмәт үчүн икки рәкәт намаз оқуйли дедуқ. Достум мәсчиттикиләрдин биз бу йәрдә икки рәкәт намаз оқувалайли, дәп сориди. Әмма улар гәпни аңлапла шундақ җиддийлишип кәтти вә бизгә ‹биз рухсәт берәлмәймиз, һәммә йәрдә камера бар', дәп камераларни ишарәт қилди. Қәшқәрдики һейтгаһ мәсчитидиму охшаш иш йүз бәрди. Уларму икки рәкәт намаз оқушимизға рухсәт қилмиди. Намаз оқуғанға немә болатти? раст гәпни қилсам, мән буниңдин бәк чөчүп кәттим.»

Ниһад җарири ханим хитай даирилириниң бикардин-бикар әтрапта әнсизлик пәйда қилип, кишиләрни қорқутидиғанлиқини көргән. Униң баян қилишичә, у қәшқәрдә қәдими шәһәр дәп ясап қоюлған саяһәт районини зиярәт қиливатқанда нурғун сақчи машинилириниң тохтимай яңритиватқан сигналини аңлап, сиртта бирәр вәқә чиққан болса йоллар тосулуп кетип, сақчи вә қутқузуш машинилири өтүшүп болалмайватқан охшайду, дәп пәрәз қилған. Әмма у сиртқа чиққанда ойлиғанлиридин әсәрму йоқлиғини көрүп һәйран болған. У әтраптикиләрдин немә болғанлиқи сориған. Әтраптикиләр униңға буниң сақчиларниң күндилик иши икәнликини, сақчиларниң күндә бир қанчә нөвәт мушундақ қилип «рәзил күчләр» ни қорқутуп туридиғанлиқини ейтип бәргән. Ниһад ханимни һәйран қалдурған йәнә бир муһим нәрсә болса һечкимниң рухсәт хети болмай туруп, бир йәрдин бир йәргә баралмайдиғанлиқи болған. У бу һәқтә мундақ дәйду:

«Мени һәйран қалдурған йәнә бир иш қәшқәр шәһиригә йерим саәтму кәлмәйдиған конашәһәр наһийәсидә йүз бәрди. Мән бир уйғур тәрҗиман билән алақиләшкән идим. У конашәһәр наһийәсидә туридикән. Мән униң билән учрашмақчи болғанда у маңа өзиниң йәрлик орунлардин рухсәт алалмиғачқа қәшқәргә баралмайдиғанлиқини ейтип ‹халисиңиз сиз бу йәргә келиң, мән сизгә наһийәримиздики саяһәт орунлирини көрситәй', деди. Шуниң билән мән у йәргә беришқа мәҗбур болдум. Наһийәниң кириш еғизида һәммә адәм аптомобилдин чүшүп тәкшүрүштин өтидикән. Мән у йәрдә худди мәсчитләрниң дәрвазисиға қоюлғанға охшаш йүз сиканирлайдиған йоған машиниларни көрдүм. Мән билән биллә өчирәттә туруватқан икки нәпәр уйғурниң қоллирида бир парчә хәт бар икән, уни сақчиға көрсәтти. Андин сақчилар уларни сиканирлап андин рухсәт қилди. Сақчилар мениң бу йәргә немә үчүн кәлгәнликимни, ким билән көрүшидиғанлиқимни бәк инчикиләп сориди. Улар мениң киришимгә йол қойғандин кейин мән йәнә таксиға олтуруп ахири чүшлүк тамақ вақти болғанда у бала билән учраштим. Иккимиз бир ашханиға кирип тамақ йәп турушимизға йәни аридин бир саәт өтмәй турупла 6 нәпәр сақчи йетип кәлди. Улар у балиниң телефонини елип тәкшүрди. Иккимизниң үндидардики йезишқан гәплиримизни оқуди. Буни көрүп һаң-таң қалдим. Улар мениң паспортумни тәкшүргәндин кейин мени қәшқәргә қайтуруветишни қарар қилғанлиқини ейтти. Мән уларға бу йәрдики бир саяһәт районини зиярәт қилмақчи болғанлиқини ейтсамму, улар у йәрниң тақақлиқини илгири сүрди. Амалсиз мақул болдум. Улар мени бир таксиға селип қойди. Әмма, мени һәйран қалдурғини, сирттин таксиға охшайдиған бу аптомобилниң ичигә кирсиңиз униң такси әмәсликини байқайсиз. Униңда таксиметир йоқ, карта сүркәп пул төләйдиған үскүнә йоқ, яки башқа таксилардәк ичидә камераму йоқ. Чүнки у йәрдә таксиларда аз дегәндә 2-3 камера болидикән. Шопурниң кимлики есиқлиқ әмәс, шопур һәтта һечқандақ тәкшүрүш бекитидиму тохтимай машинини учқандәк һәйдәп мени меһманханамға әкелип қойди. Мана бу вәқәдин кейин мән пүткүл уйғур райониниң әмәлийәттә үсти очуқ түрмә икәнликини чоңқур тонуп йәттим. Чүнки үрүмчидики тәрҗиманму йол хети алалмай үрүмчидин чиқалмиған иди. Мән 3 һәптә җәрянида шуни һес қилдимки, биз бу йәрдә йиғивелиш лагерлириниң мәвҗутлуқини билимиз. Әмма бу йәрдә мана мушу лагерларниму өз ичигә алған ғайәт зор бир түрмә бар икән вә у түрминиң исми шинҗаң уйғур аптоном райони икән.»

Юқирида силәр әрәб журналист ниһад җарири ханимниң райондики зияритидә көргәнлирини аңлидиңлар, кейинки аңлитишимизда зиярәт һәққидә давамлиқ мәлумат беримиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт