Хитайниң лагердики 90 пирсәнт тутқунни қоюп берилгәнликини испатлиши тәләп қилинмақта

Мухбиримиз әркин
2019-07-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қумулдики тикәнлик сим билән чеграланған вә әтрапиға камералар орнитилған мәлум бир йиғивелиш лагериниң көрүнүши.
Қумулдики тикәнлик сим билән чеграланған вә әтрапиға камералар орнитилған мәлум бир йиғивелиш лагериниң көрүнүши.
BITTER WINTER

Хитай һөкүмити 30‏-июл күни өзиниң уйғур районидики мусулман түркий хәлқләрни кәң көләмлик тутқун қилип, лагерларға қамаштәк «қайта тәрбийәләш» программисиниң ғәлибә қилғанлиқи, райондики йиғивелиш лагерлирида тутуп турулуватқан мутләқ көп қисим тутқунларниң қоюп берилгәнлики вә ишқа орунлаштурулғанлиқини елан қилған. 30‏-Июл күни уйғур аптоном райониниң рәиси шөһрәт закир билән муавин рәиси әркин тунияз бейҗиңда ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүп, 90 пирсәнт яки униңдин көп тутқунниң қоюп берилгәнликини билдүргән. Лекин һәр икки шәхс қоюп берилгәнләрниң конкрет саниниң қанчә киши икәнликини тилға алмиған.

Лекин америка һөкүмитиниң илгири сүрүшичә, хитайниң 2017‏-йили 4‏-айда башланған кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикәтлиридә 800 миңдин 2 милйонғичә уйғур, қазақ вә башқа мусулман хәлқләр тутқун қилинған икән. Америка ташқи ишлар министири майк помпейо буниң 1930‏-йиллардин бери йүз бәргән дунядики әң чоң коллектип тутқун қилиш қилмиши икәнликини тәкитләп, бу әһвални «бир әсирлик дағ» дегән иди. Әркин тунияз 30‏-июл күни бейҗиңда өткүзүлгән ахбарат йиғинида «нөвәттә тәрбийәләш вә кәспий өгинишкә қатнашқан мутләқ көп қисим кишиләрниң җәмийәткә чиққанлиқи яки өйлиригә қайтип барғанлиқи» ни тәкитлигән.

Йиғинда «тәрбийәләш вә кәспий өгиниш мәркәзлири» дики тутқунларни «оқуғучилар» дәп тәриплигән әркин тунияз нөвәттә уларниң мутләқ көп қисминиң ишқа орунлашқанлиқи тәкитләп, «90 пирсәнттин артуқ оқуғучи җәмийәткә қайтти яки аилисигә қайтип келип хушал яшимақта» дегән. Лекин чәтәл таратқулириниң билдүрүшичә, шөһрәт закир билән әркин туниязниң һәр иккиси лагерларда зади қанчилик кишиниң тутуп турулуватқанлиқи һәққидики соалға җаваб беришни рәт қилған. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, шөһрәт закир вә әркин туниязларниң сөзлиригә пәқәт хәлқара мустәқил тәкшүрүш гурупписи районда тәкшүрүп елип, уларниң сөзлириниң растлиқини испатлиғандила ишинишкә болидикән.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати асия бөлүминиң директори софийә ричардсон 30‏-июл зияритимизни қобул қилип, хитайниң уйғур районидики сиясити вә әмәлий һәрикәтлиридә изчил сәмимийәтсиз болуп кәлгәнликини билдүрди. У мундақ дәйду: «мениңчә, хитайниң бу һәқтики сөзлиридә арзу қилғудәк көп бир нәрсә тепилмайду. Биз һәр иккимизгә мәлум болғандәк, хитай һөкүмити нәччә он йилдин бери өзиниң райондики сиясити вә әмәлий һәрикәтлиридә бәк сәмимийәтсизлик қилип кәлди. Шуңа униң сөзиниң ишәнчлик икәнликини испатлашниң бирдин бир йоли хәлқара тәкшүргүчиләрниң районға кирип, пуқралар билән сөзлишиши, халиған йеригә әркин беришиға йол қоюши, улар билән сөзләшкән кишиләр бесимға учраштин әндишә қилмаслиқи, тәкшүргүчиләр мустәқил хуласә чиқириши керәк. Хитай һөкүмитиниң баянати ишәнчлик әмәс. Мана бу бизниң б д т кишилик һоқуқ комиссари вә башқиларниң бир йилдин бери районда тәкшүрүш елип беришни тәләп қилишимизниң сәвәбидур.»

Хитай һөкүмити 90 пирсәнт тутқунниң қоюп берилгәнликини илгири сүрсиму, лекин чәтәлдики уйғурлар лагердики ата-аниси яки уруқ-туғқанлириниң қоюп берилгәнликигә даир һечқандақ учур йоқлиғини билдүрмәктә. Мана шуларниң бири атақлиқ журналист қурбан мамуттур. Қурбан мамут 2017‏-йили лагерға елип кетилгән.

Униң америкадики оғли бәһрам синташ 30‏-июл күни зияритимизни қобул қилип, дадисиниң һазирға қәдәр қоюп берилмигәнликини билдүрди. Бәһрам синташ мундақ деди: «дадамдәк һечқандақ җинайити йоқ адәмни һазирғичә қоюп бәрмигини буларниң дегән тәшвиқатиниң ялғанлиқини көрситиду. Шөһрәт закир ‹биз мушундақ қилиш арқилиқ радикаллиқни азайттуқ' дәпту. Лекин буларниң һечқайсиси дадамниң тутулушиға сәвәб болалмайду. Мустәқил тәкшүргили болмиғандикин қанчә адәм тутулди, қанчә адәм қоюп берилгәнликини, пәқәт учур алақини ечивәтсә, аилимиз билән алақилишәлисәк, берип-келәлисәк, бизниң ата-анилиримиз бизни йоқлап келәлисә, андин бу учурларға ишәнсәк болиду, дәп қараймән.»

Канадада олтурушлуқ уйғур муһаҗири әркин моллаәйса йеқинқи 2 йилда 50 тәк аилә әзаси вә уруқ-туғқини тутқун қилинип, лагерға қамалған яки қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғурларниң бири. У 30‏-июл күни зияритимизни қобул қилип, һазирға қәдәр пәқәт икки уруқ-туғқининиң қоюп берилгәнлики, қалғанлиқиниң һечқандақ из-дерики йоқлиғини билдүрди.

Бәзи мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, лагердики тутқунларни бирақла қоюветишниң реал мумкинчилики йоқ икән. Америкадики адвокат, уйғур кишилик һоқуқ қурулуши идарә һәйитиниң рәиси нури түркәл әпәнди мундақ дәйду: «нурғун малийә вә адәм күчи сәрп қилип, хәлқара җамаәтчиликниң алдида осал әһвалда қалған хитай һөкүмитиниң буларни бундақ туюқсиз тақиветиду, дәп ойлимаймән. Чүнки, шәрқий түркистанда қурған бу әслиһәләр сиясий-иқтисадниң асаси болуп қалди. Өзиниң келәчәк пиланлирини әмәлгә ашуруш үчүн шәрқий түркистан хәлқиниң шәрқий түркистан земинини тәҗрибихана қилип ишлитип, 30 нәччә дөләткә бу техникини кеңәйтиватқан, пиланиға асаси амил болуватқан мәсилини бир кечидә бикар қиливетиду, дәп ойлимаймән.»

Нурий түркләрниң агаһландурушичә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғур тутқунлирини қоюп бериш әмәс, уларни «қанунсиз әмгәк күчи» гә айландуруветиш еһтималлиқи бар икән. У мундақ дәйду: «бу йәрдә 3 түрлүк еһтималлиқ бар. Бири, қанунсиз қамаққа елинған шәхсләрни, җәмийәт сәрхиллирини апирип қанунсиз әмгәккә селиш мумкинчилики бар. Иккинчи мумкинчилик, буларни узун муддәтлик қамақ җазалириға мәһкум қилиш мумкинчилики бар. Үчинчиси, ичкири өлкиләргә йөткәп, ичкири өлкиләрдики җинайәтчиләрни шәрқий түркистанға, уйғур тутқунларни ичкири өлкиләргә йөткәш арқилиқ уйғур дияридики җаза лагерлирини хитай җинайәтчилирини тутуп туридиған әслиһәләргә алмаштуруш мумкинчилики бар.»

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатидики софийә ричардсонниң қаришичә бу хил әндишәниң йетәрлик асаси бар икән. У 30 ‏-июл зияритимизни қобул қилғанда бу һәқтики соалимизға мундақ дәп җаваб бәрди: «биз бу йил тоқумичилиқ фабрикилиридики мәҗбурий әмгәккә селишқа даир бир қанчә делони көргәндин кейин, бу җәһәттики әндишиләрниң йетәрлик сәвәби барлиқини һес қилдуқ. Бәлким бу мәсилидики әң муһим һалқа бәзи ширкәтләрниң шинҗаңдики мәшғулати һәққидә соралған бу завутларда мәҗбур әмгәккә селиш һадисилириниң мәвҗут яки әмәсликигә даир аддий соалларға җаваб берәлмәсликидур. Мана бу изчил әндишә қозғап келиватқан бир һадисә.»

Лекин шөһрәт закир билән әркин туниязниң ахбарат йиғинида қилған лагерлар һәққидики сөзиниң хитай таратқулирида һәр хил берилиши чәтәл таратқулирида бәзи гуманларни пәйда қилди. «Ню-йорк вақти» гезитиниң бу һәқтики хәвиридә қәйт қилинишичә, хитай таратқулириниң хәвәрлиридә улар хата гәп қилип қойғандәк, уларниң сөзини қайтурувалидиғандәк хаһиш бар икән. Бәзи таратқуларда шөһрәт закирниң «90 пирсәнт киши җәмийәткә қайтип кәлди» дегәнлики, йәнә бәзи таратқуларда болса униң қоюп берилгән 90 пирсәнт киши ишқа орунлашти дегәнликини тәкитлимәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт