Xitayning lagérdiki 90 pirsent tutqunni qoyup bérilgenlikini ispatlishi telep qilinmaqta

Muxbirimiz erkin
2019-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Qumuldiki tikenlik sim bilen chégralan'ghan we etrapigha kaméralar ornitilghan melum bir yighiwélish lagérining körünüshi.
Qumuldiki tikenlik sim bilen chégralan'ghan we etrapigha kaméralar ornitilghan melum bir yighiwélish lagérining körünüshi.
BITTER WINTER

Xitay hökümiti 30‏-iyul küni özining Uyghur rayonidiki musulman türkiy xelqlerni keng kölemlik tutqun qilip, lagérlargha qamashtek "Qayta terbiyelesh" programmisining ghelibe qilghanliqi, rayondiki yighiwélish lagérlirida tutup turuluwatqan mutleq köp qisim tutqunlarning qoyup bérilgenliki we ishqa orunlashturulghanliqini élan qilghan. 30‏-Iyul küni Uyghur aptonom rayonining re'isi shöhret zakir bilen mu'awin re'isi erkin tuniyaz béyjingda axbarat élan qilish yighini ötküzüp, 90 pirsent yaki uningdin köp tutqunning qoyup bérilgenlikini bildürgen. Lékin her ikki shexs qoyup bérilgenlerning konkrét sanining qanche kishi ikenlikini tilgha almighan.

Lékin amérika hökümitining ilgiri sürüshiche, xitayning 2017‏-yili 4‏-ayda bashlan'ghan keng kölemlik tutqun qilish heriketliride 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqler tutqun qilin'ghan iken. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo buning 1930‏-yillardin béri yüz bergen dunyadiki eng chong kolléktip tutqun qilish qilmishi ikenlikini tekitlep, bu ehwalni "Bir esirlik dagh" dégen idi. Erkin tuniyaz 30‏-iyul küni béyjingda ötküzülgen axbarat yighinida "Nöwette terbiyelesh we kespiy öginishke qatnashqan mutleq köp qisim kishilerning jem'iyetke chiqqanliqi yaki öylirige qaytip barghanliqi" ni tekitligen.

Yighinda "Terbiyelesh we kespiy öginish merkezliri" diki tutqunlarni "Oqughuchilar" dep teripligen erkin tuniyaz nöwette ularning mutleq köp qismining ishqa orunlashqanliqi tekitlep, "90 Pirsenttin artuq oqughuchi jem'iyetke qaytti yaki a'ilisige qaytip kélip xushal yashimaqta" dégen. Lékin chet'el taratqulirining bildürüshiche, shöhret zakir bilen erkin tuniyazning her ikkisi lagérlarda zadi qanchilik kishining tutup turuluwatqanliqi heqqidiki so'algha jawab bérishni ret qilghan. Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, shöhret zakir we erkin tuniyazlarning sözlirige peqet xelq'ara musteqil tekshürüsh guruppisi rayonda tekshürüp élip, ularning sözlirining rastliqini ispatlighandila ishinishke bolidiken.

Xelq'ara kechürüm teshkilati asiya bölümining diréktori sofiye richardson 30‏-iyul ziyaritimizni qobul qilip, xitayning Uyghur rayonidiki siyasiti we emeliy heriketliride izchil semimiyetsiz bolup kelgenlikini bildürdi. U mundaq deydu: "Méningche, xitayning bu heqtiki sözliride arzu qilghudek köp bir nerse tépilmaydu. Biz her ikkimizge melum bolghandek, xitay hökümiti nechche on yildin béri özining rayondiki siyasiti we emeliy heriketliride bek semimiyetsizlik qilip keldi. Shunga uning sözining ishenchlik ikenlikini ispatlashning birdin bir yoli xelq'ara tekshürgüchilerning rayon'gha kirip, puqralar bilen sözlishishi, xalighan yérige erkin bérishigha yol qoyushi, ular bilen sözleshken kishiler bésimgha uchrashtin endishe qilmasliqi, tekshürgüchiler musteqil xulase chiqirishi kérek. Xitay hökümitining bayanati ishenchlik emes. Mana bu bizning b d t kishilik hoquq komissari we bashqilarning bir yildin béri rayonda tekshürüsh élip bérishni telep qilishimizning sewebidur."

Xitay hökümiti 90 pirsent tutqunning qoyup bérilgenlikini ilgiri sürsimu, lékin chet'eldiki Uyghurlar lagérdiki ata-anisi yaki uruq-tughqanlirining qoyup bérilgenlikige da'ir héchqandaq uchur yoqlighini bildürmekte. Mana shularning biri ataqliq zhurnalist qurban mamuttur. Qurban mamut 2017‏-yili lagérgha élip kétilgen.

Uning amérikadiki oghli behram sintash 30‏-iyul küni ziyaritimizni qobul qilip, dadisining hazirgha qeder qoyup bérilmigenlikini bildürdi. Behram sintash mundaq dédi: "Dadamdek héchqandaq jinayiti yoq ademni hazirghiche qoyup bermigini bularning dégen teshwiqatining yalghanliqini körsitidu. Shöhret zakir 'biz mushundaq qilish arqiliq radikalliqni azayttuq' deptu. Lékin bularning héchqaysisi dadamning tutulushigha seweb bolalmaydu. Musteqil tekshürgili bolmighandikin qanche adem tutuldi, qanche adem qoyup bérilgenlikini, peqet uchur alaqini échiwetse, a'ilimiz bilen alaqilishelisek, bérip-kélelisek, bizning ata-anilirimiz bizni yoqlap kélelise, andin bu uchurlargha ishensek bolidu, dep qaraymen."

Kanadada olturushluq Uyghur muhajiri erkin molla'eysa yéqinqi 2 yilda 50 tek a'ile ezasi we uruq-tughqini tutqun qilinip, lagérgha qamalghan yaki qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghurlarning biri. U 30‏-iyul küni ziyaritimizni qobul qilip, hazirgha qeder peqet ikki uruq-tughqinining qoyup bérilgenliki, qalghanliqining héchqandaq iz-dériki yoqlighini bildürdi.

Bezi mutexessislerning ilgiri sürüshiche, lagérdiki tutqunlarni biraqla qoyuwétishning ré'al mumkinchiliki yoq iken. Amérikadiki adwokat, Uyghur kishilik hoquq qurulushi idare hey'itining re'isi nuri türkel ependi mundaq deydu: "Nurghun maliye we adem küchi serp qilip, xelq'ara jama'etchilikning aldida osal ehwalda qalghan xitay hökümitining bularni bundaq tuyuqsiz taqiwétidu, dep oylimaymen. Chünki, sherqiy türkistanda qurghan bu esliheler siyasiy-iqtisadning asasi bolup qaldi. Özining kélechek pilanlirini emelge ashurush üchün sherqiy türkistan xelqining sherqiy türkistan zéminini tejribixana qilip ishlitip, 30 nechche döletke bu téxnikini kéngeytiwatqan, pilanigha asasi amil boluwatqan mesilini bir kéchide bikar qiliwétidu, dep oylimaymen."

Nuriy türklerning agahlandurushiche, nöwette xitay hökümitining Uyghur tutqunlirini qoyup bérish emes, ularni "Qanunsiz emgek küchi" ge aylanduruwétish éhtimalliqi bar iken. U mundaq deydu: "Bu yerde 3 türlük éhtimalliq bar. Biri, qanunsiz qamaqqa élin'ghan shexslerni, jem'iyet serxillirini apirip qanunsiz emgekke sélish mumkinchiliki bar. Ikkinchi mumkinchilik, bularni uzun muddetlik qamaq jazalirigha mehkum qilish mumkinchiliki bar. Üchinchisi, ichkiri ölkilerge yötkep, ichkiri ölkilerdiki jinayetchilerni sherqiy türkistan'gha, Uyghur tutqunlarni ichkiri ölkilerge yötkesh arqiliq Uyghur diyaridiki jaza lagérlirini xitay jinayetchilirini tutup turidighan eslihelerge almashturush mumkinchiliki bar."

Kishilik hoquqni közitish teshkilatidiki sofiye richardsonning qarishiche bu xil endishening yéterlik asasi bar iken. U 30 ‏-iyul ziyaritimizni qobul qilghanda bu heqtiki so'alimizgha mundaq dep jawab berdi: "Biz bu yil toqumichiliq fabrikiliridiki mejburiy emgekke sélishqa da'ir bir qanche déloni körgendin kéyin, bu jehettiki endishilerning yéterlik sewebi barliqini hés qilduq. Belkim bu mesilidiki eng muhim halqa bezi shirketlerning shinjangdiki meshghulati heqqide soralghan bu zawutlarda mejbur emgekke sélish hadisilirining mewjut yaki emeslikige da'ir addiy so'allargha jawab bérelmeslikidur. Mana bu izchil endishe qozghap kéliwatqan bir hadise."

Lékin shöhret zakir bilen erkin tuniyazning axbarat yighinida qilghan lagérlar heqqidiki sözining xitay taratqulirida her xil bérilishi chet'el taratqulirida bezi gumanlarni peyda qildi. "Nyu-york waqti" gézitining bu heqtiki xewiride qeyt qilinishiche, xitay taratqulirining xewerliride ular xata gep qilip qoyghandek, ularning sözini qayturuwalidighandek xahish bar iken. Bezi taratqularda shöhret zakirning "90 Pirsent kishi jem'iyetke qaytip keldi" dégenliki, yene bezi taratqularda bolsa uning qoyup bérilgen 90 pirsent kishi ishqa orunlashti dégenlikini tekitlimekte.

Toluq bet