Norwégiyediki memtimin hajim: oghlum rishat memtimin méni yoqlap kelgini üchün lagérgha qamaldi

Muxbirimiz méhriban
2019-09-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Norwégiyediki memtimin hajim oghli rishat memtiminning lagérgha qamalghanliqi heqqide guwahliq bériwatqan körünüsh.
Norwégiyediki memtimin hajim oghli rishat memtiminning lagérgha qamalghanliqi heqqide guwahliq bériwatqan körünüsh.
RFA/Méhriban

Norwégiyediki Uyghurlardin norwégiye Uyghur islam jem'iyitining imami memtimin hajimning radiyomizgha bildürüshiche, 2015-yili uni yoqlap norwégiyege kelgen oghli rishat memtimin saqchi da'irilirining tughqanliri arqiliq téléfon qilghuzup qaytip kétishke mejburlishi seweblik yurti ghuljigha mejburiy qaytip ketken. Yéqinda ular oghli rishat memtimin we bashqa tughqanlirining da'iriler teripidin tutqun qilinip terbiyelesh namida lagérgha qamalghanliqidin xewer tapqan.

Xitayning jaza lagérlirigha qamalghan Uyghurlar heqqide uchur toplaydighan "Norwégiye Uyghur edliye arxip ambiri" da ötken hepte élan qilin'ghan guwahliq filimlirining biride norwégiyediki memtimin memet isimlik bir Uyghurning xitay lagérigha qamalghan oghli rishat memtimin heqqide bergen sin körünüshi körsitildi

"Norwégiye Uyghur komitéti" ning re'isi, "Norwégiye Uyghur edliye arxip ambiri" ning bashliqi bextiyar ömer ependining radiyomizgha bildürüshiche, mezkur filimda oghli rishatning lagérgha qamalghanliqi heqqide guwahliq bergen kishi norwégiyediki Uyghur islam medeniyet merkizining imami memtimin memet hajim bolup, bu kishi 1997-yili ghuljida yüz bergen "5-Féwral ghulja weqesi" din kéyin ottura asiya jumhuriyetliride bir mezgil turup, kéyin siyasiy panahliq yoli bilen 1999-yili deslepki mezgillerde norwégiyege kélip olturaqlashqan Uyghur moysipitliridin biri iken.

Memtimin memet hajim ziyaritimizni qobul qilip, 2015-yili 3-ay mezgilide ularni yoqlap norwégiyege kelgen oghli rishatning ghuljidiki saqchi da'irilirining bésim we tehditliri sewebidin yurti ghuljigha kétish mejburiyitide qalghanliqini bayan qildi.

Memtimin hajimning bayanliridin melum bolushiche, u 2013-2014-yillarda Uyghur diyarida pasport béjirish resmiyetliri nisbeten asanlashqan mezgilde, wiza ewetip 1997-yili ghuljidin ayrilghandin buyan körüshelmigen anisi ruqiye xanim we özi wetendin ayrilghanda apisi ruqiye xanimgha béqishni hawale qilghan oghli rishat bilen 20 yildin kéyin, yeni 2015-yil 3-ay mezgilide norwégiyede jem bolghan.

Emma ularning bu xushalliqi uzun'gha barmighan. 2015-Yili 6-aygha kelgende ghuljidiki saqchi da'iriliri memtimin hajining ghulja sheher aydöng mehellisi roshen kochisida olturushluq inisi seydexmet memetni tutqun qilidighanliqi we rishat memtiminning ghuljida qalghan ayali we ikki balisining aqiwiti yaxshi bolmaydighanliqini éytip, ulargha tehdit téléfonlirini qilghan. Bu seweblik memtimin hajining yashan'ghan anisi ruqiye jümaxun xanim we 20 yildin kéyin jem bolghan oghli rishat memtimin ghuljigha mejburiy qaytip ketken.

Memtimin hajining bildürüshiche, anisi ruqiye xanim we oghli rishat ketken deslepki mezgillerde ular bilen normal téléfon alaqisi bir mezgil dawamlashqan. Emma 2016-yili yil axiridin kéyin uning ghuljidiki anisi ruqiye xanim, oghli rishat we inisi qatarliq barliq tughqanliri bilen bolghan alaqisi pütünley üzülgen.

2019-Yili 8-ayning axirliri memtimin hajim sürüshtürüsh arqiliq anisi ruqiye jumaxun xanimning öyde ikenlikini, inisi seydexmetning lagérda bir mezgil tutup turulghandin kéyin qoyup bérilgenlikini bilgen. Emma oghli rishat memtiminning 2017-yili lagérgha qamalghandin buyan iz-dériki yoqluqidin xewer tapqan.

Memtimin memet haji teminligen ghuljidiki adrés boyiche, ghulja qazanchi mehellisi roshen kochisi qarashliq qazanchi saqchixanisi we ghulja xenbing saqchixanisi qatarliq saqchixanilargha téléfon qilip, chet'ellerdiki uruq-tughqanlirini yoqlash sewebidin "Qayta terbiyelesh" namida tutqun qilin'ghan Uyghurlarning ehwalini éniqlashqa tirishtuq.

Qazanchi saqchixanisigha qilghan téléfonni alghan xitay xadim téléfonning qazanchi saqchixanisining téléfoni ikenlikini jezmleshtürdi. Emma uningdin, "Aydöng mehellisidin kelgen yashlar qeyerde öginish qiliwatidu?" dep sorighinimizda bu xitay xadim özlirining peqet melum qilin'ghan délolargha munasiwetlik téléfonni alidighan xadim ikenlikini tekitlidi. U yene so'alimizgha jawab bérelmeydighanliqini bildürüp, saqchixanining özige kélip ehwal igilishimizni éytip téléfonni üzüwetti.

Ghulja shehiri xenbing saqchixanisigha téléfon qilip, chet'ellerge tughqan yoqlash üchün barghanlarning terbiyelesh merkezlirige öginishke ewetilemdu? dep sorighinimizda, bu xadim awwal "Men bu ehwalni bilmeydikenmen", dep jawab berdi. Uningdin yene ilgirilep, "Anglisaq yawropagha tughqan yoqlashqa bérip kelgen Uyghurlar qayta terbiyelesh merkezlirige ewetilidiken, ular qeyerde öginish qiliwatidu?" dep sorighinimizda, u térikken halda, "Bu ehwal inkas qilidighan téléfon. Men bilmeydikenmen" dep jawab berdi. Uningdin yene ehwalni bilidighan saqchi xadimining bu mesilige jawab bérishini telep qilghinimizda bolsa, bu xadim téléfonni üzüwetti.

Tordin izdesh arqiliq ili oblastliq saqchi idarisining nomurini tépip téléfon qilduq.

Bu nöwet téléfonni alghan xadim téléfonning bash apparatqa’ ulan'ghanliqini bildürüp, özining kelgen téléfonlarni ulap bérishke mes'ul xadim ikenlikini bildürdi. Uningdin chet'eldin tughqan yoqlap qaytip kelgen Uyghurlarning qaysi terbiyelesh merkizide öginish qilidighanliqini sorighinimizda, u jawab bermey, téléfonning chet'eldin kelgenlikini we chet'el ziyaritidin qaytip kelgen Uyghurlarning qaysi öginish merkizige ewetilidighanliqi sürüshte qiliniwatqanliqini yénidiki hemrahlirigha doklat qildi we bashliqining buyruqini alghandin kéyin téléfonni üzüwetti.

Muhajirette yashawatqan Uyghurlarning radiyomiz qatarliq xelq'ara taratqulargha lagérgha qamalghan uruq-tughqanliri heqqide bergen inkasliridin melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki atalmish "Terbiyelesh merkezliri" namidiki lagérlargha qamalghan Uyghurlarning zor bir qismini chet'ellerge tughqan yoqlash, oqush, tijaret we sayahet bilen chiqqan Uyghurlar teshkil qilidiken.

Toluq bet