Ghuljida pénsiyege chiqqan bir péshqedem oqutquchi ayali bilen tutqun qilinip lagérgha élip kétilgen

Muxbirimiz erkin
2019-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Téz sürette köpiyiwatqan "Yépiq terbiyelesh lagéri" yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.
Téz sürette köpiyiwatqan "Yépiq terbiyelesh lagéri" yeni xitayning jaza lagéridin birining körünüshi. 2018-Yili 3-dékabir, atush.
AP

Ghulja sheherlik 6‏-bashlan'ghuch mektepning pénsiyege chiqqan péshqedem oqutquchisi shéripjan muhemmet mezkur mektepning 30 nechche yilliq xizmetchisi bolup, u ghuljidiki nopuzluq ma'aripchilarning biri idi. Lékin bu yil 67 yashliq shéripjan muhemmetning xitay hökümiti 2017‏-yili 2‏-ayda bashlighan keng kölemlik tutqunda ayali bilen tutqun qilin'ghanliqi, nöwette ghuljining teshlepke bazirida dukan achidighan ayali büxelchem emethajining lagérda, shéripjan ependining késiwétilgenliki ilgiri sürülmekte.

Qeyt qilinishiche, shéripjan ependi bilen büxelchem xanimlar 2018‏-yili 3‏-ayda ghuljining ili derya yolidiki sheherlik éléktr istansisining a'ililikler qorusida olturushluq quda-bajisi turdaxun joribay we shadiye zakirlar bilen birla waqitta tutqun qilin'ghaniken. Ötken hepte turdaxun joribay we shadiye zakirning gollandiyede turushluq qizi merhaba turdaxun radiyomizgha dadisining 8 yilliq, anisining 7 yilliq késiwétilgenlikini bildürgen. Buninggha ularning 2014-we 2015‏-yillirida ikki qétim gollandiyege kélip özlirini yoqlishi seweb bolghanliqini ilgiri sürgen. U shu küni yene ata-anisi bilen bir waqitta döng mehellide olturushluq qéynata, qéynanisi we qéyninisi hem qéynsinglisining tutqun qilin'ghanliqini bildürgenidi.

Shéripjan ependining gollandiyede turushluq oghli abdushükür shéripjaning bildürüshiche, yéqinda u dadisining késiwétilip, shixudiki türmige yötkep kétilgenliki, anisining dawamliq lagérda tutup turuluwatqanliqi, singlisi bilen inisining qoyup bérilgenliki heqqidiki uchurlargha érishken. Yéqinqi on nechche yildin béri gollandiyede yashap kéliwatqan abdushükür shéripjan ötken hepte ziyaritimizni qobul qilghanda, anisining salametlik ehwali yaxshi emesliki, dadisining héchqandaq iz dérikini alalmighanliqini bildürdi.

Abdushükür shéripjan: "Dadam bu yil 67-68 lerde bar. Apam 62-63 lerde bolsa kérek. Ularning xewirini ayalimning tughqanlirining weten ichidiki melum wasitiler arqiliq anglighanliqi, dadamning shixugha ketkenlikini bildim. Tughqanlarning déyishiche, ular apamning iz-dérikini qilalmay tursa, bir ariliqta apamning yürek késili binormal bolup, tughqanlardin yürek késilining dorisini telep qilghanliqi toghrisida uchur anglighan, buningdin texminen 2 aylar awwal, peqet shundaqla dédi, emma apamgha yürekning dorisini ekirip berdimu, kim ekirip berdi, uni uqmaymen. Apamni shixu yaki bashqa jaygha yötkep ketti dések, apamning ghulja shehiride ikenlikini dédi. Buni dégen ademning ismini démey, u ademmu chidimaydighu, ata-anining uchurini alalmaywatqan'gha uzun bolghandin kéyin. Apamning ghulja shehiridiki melum bir lagérda ikenliki éniqlandi. Lékin dadamni qéynatam bilen shixugha birge yötkep ketkenlikini anglidim. Dadamni shixugha néme, dep apiriwétidu?. Keskenlerni shixugha yaki bashqa jaylargha yötkewatqanliqining xewirini anglawatimiz. Manga bu uchurni melum qilghuchi dadam bilen qéynatamning shixugha ekétilgenlikini dédi. Qéynatamning 7-8 yil késilgenlikini anglidim. Dadam késildimu, késilgen bolsa qanche yil késildi, bularni men uqmaymen. Buningdin 3-4 ay awwal dadamgha, qéynatamgha sot échilidiken, dégen geplerni anglighan. Shuningdin béri héchqandaq uchur alalmiduq. Kéyin mawu tughqanlardin shixudiken dégen gepni anglidim".

Nöwette, shéripjan ependi bilen büxelchem xanimning tutqun qilinishining sewebi melum emes. Abdushükürning bildürüshiche, u ata-anisini xitay hökümitining 2017‏-yili bashlan'ghan "Uyghurlarni omumyüzlük tutqun qilip, lagérlargha qamash herikitining qurbanigha aylandi" dep qaraydiken. U, bolmisa chet'elge chiqip baqmighanliqi, xitay hökümitining ularni tutqun qilishining héchqandaq sewebi yoqlighini bildürdi.

Abdushükür shéripjan: "Méning dadam ghulja sheherlik 6‏-bashlan'ghuch mektepke 30 yil ishlep, ma'arip jehette özining töhpisini qoshqan adem. Belkim chet'elning her qaysi jaylirida ghulja sheherlik 6‏-bashlan'ghuch mektepni oqughan herqandaq bir oqughuchiliri yaki chet'elge chiqip ketken kesipdashliri bolsa shéripjan, dése tonuydu. Dadam özi nahayiti yawash, özining kespige nahayiti muntizim adem idi. Emdi uning tutqun qilinish sewebini men, hazir bu omumyüzlük ehwal, hemmimizning a'ilisi, pütün Uyghurning béshigha kelgen bir ish bolghachqa, ularni omumiy siyasetning qurbanigha aylandi, dep oylaymen."

Shéripjan ependi uzun yil oqutquchi bolup ishligen 6‏-bashlan'ghuch mektipi ilining yéngi zaman ma'arip tarixida alahide orun'gha ige nopuzluq mekteplerning biridur. Bu mektepni 1920‏-yillarda ghuljidiki tatarlar achqan bolup, "Tatar mektep" dégen nam bilen tonulghan. Bu mektep, sha'ir lutpulla mutellip qatarliq Uyghur 20‏-esir medeniyet aqartish herikitidiki nurghun sha'ir, yazghuchi, edib we ziyaliylarning ulini salghan bashlan'ghuch bilim yurtidur. Emma bu mektep xitayning yéqinqi yillardiki Uyghur ma'aripini bikar qilish herikitide xitay bashlan'ghuch mektipige özgertilgenidi. Biz seyshenbe küni bu mektepke téléfon qilip, bu mektepning inkasini élishqa tirishqan bolsaqmu, lékin téléfonimizni héchkim almidi.

Biz 10‏-séntebir küni shéripjan ependi we büxelchem xanimlarning döng mehelle 11‏-kochidiki öyi qarashliq döng mehelle saqchi ponkitigha téléfon qilip, ularning iz-dérikini qilghan bolsaqmu, lékin mezkur saqchi ponkitining kechlik nöwetchi xadimi so'allirimizgha jawab bérishni ret qildi. Uning ilgiri sürüshiche, biz ularning iz-dérikini almaqchi bolsaq, saqchi ponkitigha kélishimiz kérek iken. U, tutqunlarning hazir qaysi lagérda ikenliki heqqidiki so'alimizgha: "Buni ponkitimizgha özingiz kélip sorang, bolamdu. Buninggha jawab bersek bolmaydu. Kechürisiz, bu ishlarni sürüshtürmekchi bolsingiz, özingiz kélishingiz kérek. Siz bu ishlarni téléfonda sorisingiz bolmaydu" dep téléfonni qoyuwetti.

Shéripjan muhemmet we buxelchem emethajining amérikadiki quda-baja tughqanlirining bildürüshiche, ular ikkiylenning 2018‏-yili 3‏-ayda tutqun qilin'ghanliqini anglighan. Muqeddes zakir shéripjan muhemmet we buxelchem emethajining quda-bajisining singlisi. Amérikida turushluq muqeddes xanim 10-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, yuqiriqi uchurlarni delillidi. Uning bildürüshiche, xitay hökümitining shéripjan muhemmet bilen büxelchem emethajini tutqun qilishining héchqandaq seweb yoq iken. U buxelchem emethajining "Bir ademge azar bermeydighan shunchilik ésil ayal" ikenlikini bildürdi.

Oqutquchi shéripjan muhemmetning aqiwiti delillenmigen bolsimu, lékin chet'el taratqulirida xitay hökümitining 2017-we 2018‏-yillirida nurghun kishini qamaqqa höküm qilghanliqi ilgiri sürülmekte. Yéqinda "Nyu-york waqti géziti" xitay hökümitining bu mezgil ichide 230 ming kishini qamaqqa we bashqa her xil jazalargha höküm qilghanliqini bildürgen. "Nyu-york waqti" gézitining ashkarilishiche, Uyghur aptonom rayonidiki teptish organliri 2017‏-yili 227 ming 661 kishining qolgha élinishini, 2018‏-yili yene 114ming 23 kishining qolgha élinishini testiqlighan. Xewerde, 2017‏-yilining özidila 87 ming kishige qamaq jazasi bérilgenliki ilgiri sürülgen.

Toluq bet