Хитайниң лагер «азадлиқи»: хизмәткә орунлаштурулған 300 миң уйғур ишчи

Мухбиримиз әзиз
2020-05-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидә қаравуллуққа қоюлған уйғур оқутқучилар. 2017-Йили күз, хотән.
Уйғур елидә қаравуллуққа қоюлған уйғур оқутқучилар. 2017-Йили күз, хотән.
RFA/Abduweli Ayup

Уйғур диярида лагерларниң мәвҗут әмәсликини тәкитләп кәлгән хитай һөкүмити кейинчә түрлүк пакитларниң оттуриға қоюлуши билән бу лагерларни «кәспий тәрбийәләш мәктипи» дәп чүшәндүргән иди. Кейинчә улар хәлқараниң күчлүк тәнқиди вә бесимлириға қарита лагерлардики кишиләрниң «йетәрлик һүнәр вә техника өгинип чиққандин кейин җәмийәт қойниға қайтип кәлгәнлики» ни тәшвиқ қилди. Һалбуки, көплигән учурлар бу «җәмийәт қойниға қайтқан» уйғурларниң әмәлийәттә өз өйлиригә әмәс, бәлки һәрқайси җайлардики завут вә фабрикиларға ишчилиққа орунлаштурулғанлиқини көрситишкә башлиди. Әнә шу хил мәлуматларниң бири хитай мәркизий телевизийә истансиси ториниң 2020-йиллиқ 13-май күнидики бир парчә хәвиридиму әкс етиду.

Мәзкур хәвәрдә ейтилишичә, хитай һөкүмити «җәнубий шинҗаңдики намрат наһийәләрни намратлиқтин қутулдуруш хизмити» дегән намда 2020-йили апрелға қәдәр уйғурлар топлишип олтурақлашқан қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ җайлардин тәшкиллик һалда 292 миң кишини «хизмәткә орунлаштурған». Хәвәрдә бу хилдики йөткәп ишқа орунлаштуруш арқисида 150 миңдин артуқ кишиниң «өз қәрәлидә намратлиқтин халас болғанлиқи» алаһидә тәкитләнгән. 2020-Йили январдин апрелғичә болған төт ай ичидә 12 миң киши хитай өлкилиригә ишчилиққа йөткәлгән.

«Германийә долқунлири» бу мунасивәт билән мәхсус хәвәр ишлигән болуп, бу һалниң уйғур диярида давам қиливатқан һәмдә хәлқараниң тәнқид темиси болуватқан «заманиви қуллар әмгики» билән болған мунасивитини шәрһийләйду. Хәвәрдә һазир америка вә явропадики бир қисим даңлиқ маркилардин болған Nike, Adidas, Gap, BMW қатарлиқларниң васитилик яки биваситә һалда «шинҗаңға ярдәм бериш» дегән намда хитай мәркизий һөкүмити бир қоллуқ тәшкилләп йөткән кәлгән уйғур ишчиларни «төвән маашлиқ мәҗбурий әмгәк» кә салғанлиқи алаһидә тәкитлиниду. Бу һәқтики мунасивәтлик муһакимиләрдә болса бу хилдики завутларниң һәрбийчә башқурулидиған система икәнлики көп қетим тилға елинған иди.

Хитай һөкүмитиниң «намратлиқни түгитиш» намида уйғурларни өз юртлиридин айрип, башқа җайлардики завутларға ишчилиққа орунлаштуруши һәққидә америкадики коммунизм қурбанлири фондиниң тәтқиқатчиси, доктор адрян зенз мәхсус издәнгән. Униң қаришичә, йәрлик һөкүмәтниң тәшкиллиши билән ишқа орунлашқанлиқи алға сүриливатқан бу 292 миң кишиниң мутләқ көп қисми уйғур дияриниң һәрқайси җайлиридики завутларға орунлашқан. У түрлүк шоарлар астида уйғурларни завутларға бағлап қоюшни уйғурларға болған контроллуқни техиму күчәйтишни мәқсәт қилған, дәп қарайду.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «адәттә өйлиригә қайталайдиған бу хил кишиләр һөкүмәтниң нәзиридә аммиви бихәтәрлик үчүн бир түрлүк йошурун хәтәр, дәп қарилиду. Шуңа уларни пүтүн күнлүк ишчилиққа тутуп бериш һәмдә шу арқилиқ көздин нери қилмаслиқ бирқәдәр ақиланә таллаш һесаблиниду. Йәнә бир яқтин бу җайлардики бу яшлар бир туташ форма кийип мәркәзләшкән тәрбийәләштин өткичә һәрқачан өзлириниң хитай компартийәсигә болған садақитини ипадиләп турушқа мәҗбурлиниду. Бу хил садақәт билдүрүшниң бир мәзмуни ‹партийә қәйәргә әвәтсә шу җайға иккиләнмәй бериш' тур. Буниң билән улар йүзләп, миңлап йеңи иш орунлириға, завутларға ишчилиққа әвәтилиду. Буларниң ашу җайларға беришини мән ихтиярлиқ билән болди, дәп қаримаймән. Булар ашу хил чақириқ бойичә топ-топ болуп пойезларға бесилип, шинҗаңниң башқа җайлириға әвәтилиду. Бу җайлар бир болса шинҗаңниң өзидики хитайлар нопус җәһәттә мутләқ үстүнлүкни игиләп туруватқан наһийә вә шәһәрләр болиду; бир болса хитай өлкилиригә әвәтилиду.»

Австралийәдики ла троби университетиниң профессори җеймис лейболд «германийә долқунлири» ға бу тоғрилиқ сөз қилғанда уйғур диярида омумлишиватқан мәҗбурий әмгәкни илгирики «қайта тәрбийәләшниң давами» дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Униң пикричә, хитай һөкүмити бу кишиләрни бир қетимлиқ «йүрәк муҗуш» тин өткүзгәндин кейин уларни роһий вә җисманий җәһәттә давамлиқ өзлириниң контроллуқида тутушни көзлигән. Буниңда йәнә бир җәһәттин уларниң уйғур дияридики завутлириниң ишләпчиқириш күчи ашидикән.

Адрян зенз бу хил контроллуқни тәкитләш билән биргә ашу йосундики «йөткәп ишқа орунлаштуруш» та оттуриға чиқиватқан йәнә бир әҗәллик мәсилә-әвлатлар оттурисидики җудалиқниң муһимлиқини тәкитләйду. Болупму «намратлиқтин қутулуш» намида завутларға, болупму тоқумичилиқ вә кийим-кечәк саһәсигә бағлап қоюлған уйғур аяллири хизмәт түзүми, иш вақти дегәнләрниң баһанисидә өзлириниң йүрәк парилиридин узун вақит айрилип турушқа мәҗбур болған.

«Бу җайлардики завутларда әмгәк қиливатқанларниң хели зор бир қисми балилиқ аяллардур. Бу аяллар завутларға пүтүн күнлүк әмгәккә орунлаштурулғандин кейин шу завутлардики ишчилар ятиқида йетип-қопиду. Буниң билән уларниң балиларниң һалидин хәвәр елиш яки уларни завутлардики йәслигә бериш имкани болмайду. Чүнки бу хилдики завутларда адәттә йәсли болмайду. Буниң билән уларниң ‹завутларда хатирҗәм ишлиши' үчүн ишчиларниң балилиридин һөкүмәт хәвәр алиду. Қандақ хәвәр алиду, десиңиз бу балилар йеңидин қурулған вә кеңәйтиливатқан йәслиләргә орунлаштурулиду. Мәркизий телевизийә истансисиниң бир хәвиридә ашу хилдики йәслиләргә орунлаштурулған бир уйғур бала әмдила 13 айлиқ болған икән. Бундақ болғанда аяллар завутларда ишләвериду, уларниң балилири болса йәслидә тәрбийлинивериду. Буниңда хитай компартийәси аилиләрни толуқ контрол қилишни ишқа ашурған болиду; балағәт йешидин ашқан аз санлиқ милләт кишилири болса барғансери ешип бериватқан дөләт контроллуқиға мәһкум болиду һәмдә боғунлар арисидики җудалиқ техиму юқири пәллигә чиқиду.»

Нөвәттә америка вә явропадики көплигән ширкәтләр өзлириниң хитай билән мунасивәтлик тәминат зәнҗириниң әмгәк күчи қисмини қайтидин тәкшүрүватқан болуп, бу җәһәттә қисмән илгириләшниң барлиққа келиватқанлиқи мәлум болмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт