Xitayning lagér "Azadliqi": xizmetke orunlashturulghan 300 ming Uyghur ishchi

Muxbirimiz eziz
2020-05-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élide qarawulluqqa qoyulghan Uyghur oqutquchilar. 2017-Yili küz, xoten.
Uyghur élide qarawulluqqa qoyulghan Uyghur oqutquchilar. 2017-Yili küz, xoten.
RFA/Abduweli Ayup

Uyghur diyarida lagérlarning mewjut emeslikini tekitlep kelgen xitay hökümiti kéyinche türlük pakitlarning otturigha qoyulushi bilen bu lagérlarni "Kespiy terbiyelesh mektipi" dep chüshendürgen idi. Kéyinche ular xelq'araning küchlük tenqidi we bésimlirigha qarita lagérlardiki kishilerning "Yéterlik hüner we téxnika öginip chiqqandin kéyin jem'iyet qoynigha qaytip kelgenliki" ni teshwiq qildi. Halbuki, köpligen uchurlar bu "Jem'iyet qoynigha qaytqan" Uyghurlarning emeliyette öz öylirige emes, belki herqaysi jaylardiki zawut we fabrikilargha ishchiliqqa orunlashturulghanliqini körsitishke bashlidi. Ene shu xil melumatlarning biri xitay merkiziy téléwiziye istansisi torining 2020-yilliq 13-may künidiki bir parche xewiridimu eks étidu.

Mezkur xewerde éytilishiche, xitay hökümiti "Jenubiy shinjangdiki namrat nahiyelerni namratliqtin qutuldurush xizmiti" dégen namda 2020-yili aprélgha qeder Uyghurlar topliship olturaqlashqan qeshqer, xoten, aqsu qatarliq jaylardin teshkillik halda 292 ming kishini "Xizmetke orunlashturghan". Xewerde bu xildiki yötkep ishqa orunlashturush arqisida 150 mingdin artuq kishining "Öz qerelide namratliqtin xalas bolghanliqi" alahide tekitlen'gen. 2020-Yili yanwardin aprélghiche bolghan töt ay ichide 12 ming kishi xitay ölkilirige ishchiliqqa yötkelgen.

"Gérmaniye dolqunliri" bu munasiwet bilen mexsus xewer ishligen bolup, bu halning Uyghur diyarida dawam qiliwatqan hemde xelq'araning tenqid témisi boluwatqan "Zamaniwi qullar emgiki" bilen bolghan munasiwitini sherhiyleydu. Xewerde hazir amérika we yawropadiki bir qisim dangliq markilardin bolghan Nike, Adidas, Gap, BMW qatarliqlarning wasitilik yaki biwasite halda "Shinjanggha yardem bérish" dégen namda xitay merkiziy hökümiti bir qolluq teshkillep yötken kelgen Uyghur ishchilarni "Töwen ma'ashliq mejburiy emgek" ke salghanliqi alahide tekitlinidu. Bu heqtiki munasiwetlik muhakimilerde bolsa bu xildiki zawutlarning herbiyche bashqurulidighan sistéma ikenliki köp qétim tilgha élin'ghan idi.

Xitay hökümitining "Namratliqni tügitish" namida Uyghurlarni öz yurtliridin ayrip, bashqa jaylardiki zawutlargha ishchiliqqa orunlashturushi heqqide amérikadiki kommunizm qurbanliri fondining tetqiqatchisi, doktor adryan zénz mexsus izden'gen. Uning qarishiche, yerlik hökümetning teshkillishi bilen ishqa orunlashqanliqi algha süriliwatqan bu 292 ming kishining mutleq köp qismi Uyghur diyarining herqaysi jayliridiki zawutlargha orunlashqan. U türlük sho'arlar astida Uyghurlarni zawutlargha baghlap qoyushni Uyghurlargha bolghan kontrolluqni téximu kücheytishni meqset qilghan, dep qaraydu.

U bu heqte mundaq deydu: "Adette öylirige qaytalaydighan bu xil kishiler hökümetning neziride ammiwi bixeterlik üchün bir türlük yoshurun xeter, dep qarilidu. Shunga ularni pütün künlük ishchiliqqa tutup bérish hemde shu arqiliq közdin néri qilmasliq birqeder aqilane tallash hésablinidu. Yene bir yaqtin bu jaylardiki bu yashlar bir tutash forma kiyip merkezleshken terbiyeleshtin ötkiche herqachan özlirining xitay kompartiyesige bolghan sadaqitini ipadilep turushqa mejburlinidu. Bu xil sadaqet bildürüshning bir mezmuni 'partiye qeyerge ewetse shu jaygha ikkilenmey bérish' tur. Buning bilen ular yüzlep, minglap yéngi ish orunlirigha, zawutlargha ishchiliqqa ewetilidu. Bularning ashu jaylargha bérishini men ixtiyarliq bilen boldi, dep qarimaymen. Bular ashu xil chaqiriq boyiche top-top bolup poyézlargha bésilip, shinjangning bashqa jaylirigha ewetilidu. Bu jaylar bir bolsa shinjangning özidiki xitaylar nopus jehette mutleq üstünlükni igilep turuwatqan nahiye we sheherler bolidu؛ bir bolsa xitay ölkilirige ewetilidu."

Awstraliyediki la trobi uniwérsitétining proféssori jéymis léybold "Gérmaniye dolqunliri" gha bu toghriliq söz qilghanda Uyghur diyarida omumlishiwatqan mejburiy emgekni ilgiriki "Qayta terbiyeleshning dawami" dep qaraydighanliqini bildürgen. Uning pikriche, xitay hökümiti bu kishilerni bir qétimliq "Yürek mujush" tin ötküzgendin kéyin ularni rohiy we jismaniy jehette dawamliq özlirining kontrolluqida tutushni közligen. Buningda yene bir jehettin ularning Uyghur diyaridiki zawutlirining ishlepchiqirish küchi ashidiken.

Adryan zénz bu xil kontrolluqni tekitlesh bilen birge ashu yosundiki "Yötkep ishqa orunlashturush" ta otturigha chiqiwatqan yene bir ejellik mesile-ewlatlar otturisidiki judaliqning muhimliqini tekitleydu. Bolupmu "Namratliqtin qutulush" namida zawutlargha, bolupmu toqumichiliq we kiyim-kéchek sahesige baghlap qoyulghan Uyghur ayalliri xizmet tüzümi, ish waqti dégenlerning bahaniside özlirining yürek pariliridin uzun waqit ayrilip turushqa mejbur bolghan.

"Bu jaylardiki zawutlarda emgek qiliwatqanlarning xéli zor bir qismi baliliq ayallardur. Bu ayallar zawutlargha pütün künlük emgekke orunlashturulghandin kéyin shu zawutlardiki ishchilar yatiqida yétip-qopidu. Buning bilen ularning balilarning halidin xewer élish yaki ularni zawutlardiki yeslige bérish imkani bolmaydu. Chünki bu xildiki zawutlarda adette yesli bolmaydu. Buning bilen ularning 'zawutlarda xatirjem ishlishi' üchün ishchilarning baliliridin hökümet xewer alidu. Qandaq xewer alidu, désingiz bu balilar yéngidin qurulghan we kéngeytiliwatqan yeslilerge orunlashturulidu. Merkiziy téléwiziye istansisining bir xewiride ashu xildiki yeslilerge orunlashturulghan bir Uyghur bala emdila 13 ayliq bolghan iken. Bundaq bolghanda ayallar zawutlarda ishlewéridu, ularning baliliri bolsa yeslide terbiyliniwéridu. Buningda xitay kompartiyesi a'ililerni toluq kontrol qilishni ishqa ashurghan bolidu؛ balaghet yéshidin ashqan az sanliq millet kishiliri bolsa barghanséri éship bériwatqan dölet kontrolluqigha mehkum bolidu hemde boghunlar arisidiki judaliq téximu yuqiri pellige chiqidu."

Nöwette amérika we yawropadiki köpligen shirketler özlirining xitay bilen munasiwetlik teminat zenjirining emgek küchi qismini qaytidin tekshürüwatqan bolup, bu jehette qismen ilgirileshning barliqqa kéliwatqanliqi melum bolmaqta.

Toluq bet