«Уйғурлар» намлиқ китабниң япончиси нәшрдин чиқти

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-12-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тонулған мәрһум тарихчи турғун алмас язған «уйғурлар» намлиқ китабниң япончә нусхисиниң муқависи.
Тонулған мәрһум тарихчи турғун алмас язған «уйғурлар» намлиқ китабниң япончә нусхисиниң муқависи.
Oqurmen Teminligen

Тонулған мәрһум тарихчи турғун алмас язған «уйғурлар» намлиқ китабниң япончә тәрҗимиси йеқинқи күнләрдә нәшрдин чиқти.

Әсәрниң тәрҗимани азума аяко ханим нәшргә тәйярлиғучи японийәлик даңлиқ язғучи вә обзорчи мура котаро әпәндиләр болуп. Китаб 15-декабир рәсмий оқурмәнләр билән көрүшидикән. Уйғурларниң тарихи, мәдәнийити, тили вә һәр җәһәттики мәвҗутлуқи еғир тәһдиткә учраватқан мушундақ бир пәйттә, мәзкур китабниң япон тилида нәшрдин чиқиши уйғурларниң қизғин қарши елишиға еришкән.

Мәшһур уйғур тарихчиси турғун алмасниң, унтулмас вә тарихий әһмийәткә игә илмий әмгәк мевилириниң бири болған «уйғурлар» намлиқ китаби, униң 1980-йилидин башлап нәшр қилинған «һонларниң қисқичә тарихи», «уйғур идиқут ханлиқи», «түркләр», «қәдимки уйғур әдәбияти» қатарлиқ чоң һәҗимдики әсәрлириниң биридур. Мәзкур әсәр уйғурларни, болупму бүгүнки яш әвладларни өз миллий тарихини һәқиқий билиш, өзиниң ханлиқ тарихидин пәхирлиниш вә өзигә ишиниш туйғусиға игә қилған муһим әсәр һесаблиниду. Бу әсәр һазирғичә бир қанчә чәтәл тиллириға тәрҗимә қилинғаниди.

«Уйғурлар» намлиқ бу әсәрниң япончә тәрҗимә нусхиси, йеқинқи күнләрдә японийә шюкоша нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған болуп, 15-декабир японийәдә рәсмий базарға селинидикән.

Японийәдә уйғур тили вә уйғур әдәбиятини тонуштуруп келиватқан муқәддәс нур ханим, уйғурлар әң сөйүп оқуйдиған китаблардин «уйғурлар» намлиқ вәкиллик китабниң япон тилида нәшр қилиниши японийәгә уйғурларни һәр тәрәптин тонуштурушта интайин зор илмий қиммәткә вә әһмийәткә игә икәнликини билдүрди.

Турғун алмасниң «уйғурлар» қатарлиқ үч китаби 1980-1990-йиллардики уйғур җәмийитидә болупму яшлар арисида өз тарихи йилтизини издәш вә тарих өгиниш долқуни қозғаш ролини ойниғаниди. Бирақ, «уйғурлар» нәшр қилинип узун өтмәйла хитай һөкүмити бу китабларни чәкләш буйруқи елан қилди вә пүткүл уйғур дияри бойичә «үч китабни тәнқидләш» һәрикити қозғиди вә мәзкур китаб хитай һөкүмити тәрипидин кәң көләмдә йиғивелинип пүтүнләй чәкләнгәниди.

«Уйғурлар» намлиқ әсәрниң тәрҗимани азума аяко ханим нәшргә тәйярлиғучи японийәлик даңлиқ язғучи вә обзорчи мура котаро әпәндиләр вақит пәрқи сәвәблик гәрчә зияритимизни қобул қилалмиған болсиму, әмма обзорчи мура котаро әпәнди өзиниң мәзкур китабниң япончә нәшригә язған кириш сөзини аңлиғучилиримизға тонуштуруп өтүшимизни тәвсийә қилди.

У бу язмисида, хитай һөкүмитиниң 2006-йилдин 2008-йилғичә хитай дөләт игиликидики шинҗаң хәлқ нәшрияти нәшр қилип тарқатқан «шинҗаң тарихи рәсимлик журнили» ниң мәзмуни, шундақла шинҗаң уйғур аптоном районидики яш-өсмүрләр үчүн чиқирилған «тарих» өгитидиған рәсимлик китаби вә шу асасларда японийәдә чиққан бәзи тарихи китаблардики мәзмунларниң пүтүнләй тарих бурмиланғанлиқини, бу әсәрләрдә бу йәр әлмисақтин хитайниң бир қисми, бу йәрдә турушлуқ хәлқ, йәни уйғурлар қәдимдин хитай дөлитигә бойсунуп, беқинип кәлгән дегәндәк тарихларниң тәрғиб қилинғанлиқи, «уйғурлар» намлиқ турғун алмасниң китабидики тарихий пакитларниң бу хил қарашларни рәт қилидиғанлиқини оттуриға қойған. Униң қаришичә, мәзкур хитай тарихий әсәрлиридә «шинҗаң әлмисақтин бери хитайниң айрилмас земини» дәвелинип, хитай сулалири билән һеч мунасивәтсиз һалда мустәқил мәвҗут болған һун вә түрк қағанлиқлири вә атлиқ милләтләр бинормал һалда таҗавузчи вә әски қилип инкар қилинған һаләттә йезилип, улар етибарға елинмиған. Мана булар хитай һөкүмити уйғурларға таңған вә дәватқан «шинҗаң тарихи» ниң маһийитидур. Мура котаро әпәнди ахирида оқурмәнләргә хитайниң көз қарашлириға охшимайдиған қараштики турғун алмасниң тарихи баянатлирини мәзкур әсәрниң тәпсилатидин оқуп чүшинишни тәвсийә қилиду.

Обзорчи мура котаро һазир йәнә хитайниң өз тарихий қарашлирини өзлириниң китаблири арқилиқ уйғурларға теңиватқанлиқини көрситип: «2019-йилдики бүгүнки күнләрдә уйғурлар һеч бир гунаһсиз һалда, арқа-арқидин аталмиш ‹қайта тәрбийәләш мәркизи' дегән йиғивелиш лагерлириға солинип, уйғурлуқ кимлики йәни миллий кимлики вә диний етиқадини ташлап, хитай компартийәсигә садиқ болушқа қәсәм қилишқа мәҗбурланмақта һәм пәрзәнтлири болса мана бу китабта йезилған мәзмунлар мәҗбурий теңилип меңиси ююлмақта. Мана мушундақ алаһидә бир дәврдә, уйғурлар өзи йезип чиққан бирдин-бир, уйғурларниң өзиниң тарихи әсири болған бу китаб интайин муһим вә зор әһмийәткә игә», дәп баһа бәргән.

Уйғур мәсилисиниң хәлқаралишишиға әгишип дуняда уйғурлар тоғрисидики тәтқиқат вә нәшри әсәрләрму көпәймәктә. «Уйғурлар» намлиқ китабниң япон тилида нәшрдин чиқиши б униң бир мисали. Турғун алмас әпәнди уйғурларниң тарихи тәпсилий баян қилинған өлмәс китаб «уйғурлар» намлиқ әсәрни рояпқа чиқириш үчүн әмгәк қилған вә бир өмүр аилиси бойичә бәдәл төлигән. Мәрһум турғун алмас әпәндиниң пәрзәнтлиридин һазир америкада яшаватқан оғли қутлуқ алмас әпәнди зияритимизни қобул қилип, «уйғурлар» намлиқ китабниң мана бүгүнкидәк уйғурлар дуняға өзини тонутушқа әң еһтияҗ бир пәйттә япон тилида нәшр қилинишини «толиму әһмийәтлик» дәп қарайдиғанлиқини, «уйғурлар» намлиқ китабниң уйғурларға қизиқидиған кишиләр үчүн оқушлуқ әсәр болса уйғурларни тәтқиқ қилғучиларға бир асасий материял икәнликини тәкитлиди. У, бу китабниң һәр хил тилларда нәшр қилинишиға әмгәк сиңдүргүчиләргә дадисиниң роһи вә аилисигә вакалитән тәшәккүр ейтти.

Турғун алмасниң «уйғурлар» намлиқ китаби алди билән 1990-йилларда қазақистандики язғучи хәмит һәмрайоф тәрипидин русчиға тәрҗимә қилинип тарқитилған. 2010-Йили йәнә түркчә тәрҗимә қилинип, селенга нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған. Бу әсәр йәнә 2018-йили әрәб тилиғиму тәрҗимә қилинип тәкрар йоруқ көргәниди.

Турғун алмас 1924-йили қәшқәр конишәһәр наһийәси дөләтбағ йезисиниң тарбоғуз кәнтидә дуняға кәлгән. Униң иҗади паалийити 1940-йиллардин башланған.

Турғун алмас әдәбий иҗадийәткә киришкәндин буян көп санда шеирлириму елан қилинған. У, 1980-йилидин башлап, уйғур тарихи тәтқиқатини күчәйтип, бу темида бир қисим мақалиләрни елан қилди. У йәнә өзиниң яшинип қалғанлиқи вә саламәтликиниң хели дәриҗидә яманлашқанлиқиға қаримай «һонларниң қисқичә тарихи», «уйғурлар», «уйғур идиқут ханлиқи», «түркләр», «қәдимки уйғур әдәбияти» қатарлиқ чоң һәҗимдики әсәрләрни язған болсиму, буларниң ичидә үч китабидин башқилири нәшр қилиништин қалдурулғаниди.

Қутлуқ алмас әпәнди йәнә, атиси мәрһум турғун алмасниң әвладлар тәрипидин пәқәт язғучи яки тарихчи сүпитидә әмәс, бәлки өз миллитиниң тәқдири үчүн пикир йүргүзгән вә қәләм тәврәткән һәмдә күрәшкән бир инқилабчи сүпитидә әслиниши керәкликини тәвсийә қилди.

Турғун алмасниң «уйғурлар», «һонларниң қисқичә тарихи», «қәдимки уйғур әдәбияти» намлиқ үч китаби 1990-йилларда хитай һөкүмити тәрипидин кәң көләмдә тәнқид қилиш һәрикитигә дуч кәлгән вә шуниңдин кейин униң әсәр елан қилиш һоқуқи чәкләнгәниди. Әмма уйғурлар арисида болса турғун алмас вә униң әсәрлиригә болған һөрмәт вә етибар илгирикидин нәччә һәссә күчәйгән иди. Турғун алмас 2001-йили 9-айниң 11-күни кесәл сәвәби билән 77 йешида үрүмчидә вапат болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт