Америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ бериш йиғинида хитайниң явропа вә асиядики тәсиригә тақабил туруш тәкитләнди

Мухбиримиз ирадә
2018-04-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
.Ақсарай ахбарат комититиниң башлиқи майк роҗирз әпәнди хитай тәһтиди тоғрисида баянат қилмақта
.Ақсарай ахбарат комититиниң башлиқи майк роҗирз әпәнди хитай тәһтиди тоғрисида баянат қилмақта
AFP

Пәйшәнбә күни, америка дөләт мәҗлисидә «хитайниң америкиниң явропа вә асия-тинч окян районидики шериклири билән болған мунасивити» намлиқ бир гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүлди. Мәзкур йиғин хитайниң дуня миқясида өзиниң сиясий мәқсәтлирини ишқа ашуруш үчүн немә васитиләрни, қандақ усулда ишқа селиватқанлиқини тонуш үчүн уюштурулған болуп, йиғинға америкидики нопузлуқ истратегийә тәтқиқат орунлириниң тәтқиқатчилири қатнашқан.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, 5-апрел күни, америка дөләт мәҗлисидә өткүзүлгән «хитайниң америкиниң явропа вә асия-тинч окян районидики шериклири билән болған мунасивити» темисидики гуваһлиқ бериш йиғинида америка брукиң институти, хәлқара истратегийилик тәтқиқатлар мәркизи, америка дөләтлик демократийини илгири сүрүш фонди вә җеймис тавн фонди қатарлиқ органлардин кәлгән тәтқиқатчилар вә дөләт мәҗлис әзалири қатнашқан. Йиғинда, хитайниң явропа вә асия-тинч окян районидики тәсири үстидә доклатлар берилгән вә бу һәқтә муназириләр елип берилған.

Йиғинда алди билән америка кеңәш палата әзаси талент ечилиш сөзи қилип, бу гуваһлиқ бериш йиғини арқилиқ хитайниң тәсир күчини ашуруш үчүн қандақ васитиләрни қоллиниватқанлиқини техиму яхши чүшиниш вә бу һәқтә мутәхәссисләрниң көз қаришини елиш икәнликини билдүрди. У сөзидә «хитай асия-тинч окян районидики дөләтләр билән болған алақисини күчләндүрмәктә. У иқтисадий тәрәққиятнила мәқсәт қилип қалмай, бәлки районниң америка башчилиқ қиливатқан бихәтәрлик қурулмисиниму аҗизлаштурушни мәқсәт қилған. Хитай америкиниң тинч окяндики әң қудрәтлик күч болуштәк орнини елишниң пурсити кәлди, дәп қаримақта вә бу мәқситини ишқа ашуруш үчүн шиддәт билән һәрикәт қилмақта» деди. 

Кеңәш палата талент хитайни асия-тенч окян районидин чекиндүрүш вә бу арқилиқ районниң муқимлиқиға капаләтлик қилиш үчүн чоқум америкиниң асия-тенч окян районидики һәрбий мәвҗутлуқини күчләндүрүши вә район дөләтлири билән болған иқтисадий алақини күчәйтишкә капаләтлик қилиши керәк, дәп қарайдиғанлиқини ейтти. 

«Хәлқара карнег тинчлиқни илгири сүрүш фонди» ниң явропа ишлири бөлүм мудири ерик брәтберг хитайниң явропа дөләтлиридики мәблиғи үстидә нуқтилиқ тохталди. У сөзидә, хитайниң явропа дөләтлириниң интайин истратегийилик түрлиригә мәбләғ селишиниң диққәт қозғайдиғанлиқини әскәртти. У мундақ деди: «хитай мәбләғ салғучилар таллиған саһәләр интайин истратегийилик. Мәйли дөләт игидарчилиқидики карханилири болсун яки дөләт башқурушидики карханилири болсун улар һәммиси интайин сәзгүр орунларни, мәсилән ядро ениргийәси, қатнаш, асасий әслиһә вә телефон-алақә саһәлирини таллиған. Хитайниң явропа билән явро-асия райониниң сода алақисини күчәйтишни мәқсәт қилған ‹бир бәлвағ бир йол истратегийиси' йәниму көп хитай мәблиғиниң явропаниң асасий әслиһә қурулушини игилишигә йол ечип бәрмәктә.» 

Брәтберг әпәнди сөзидә йәнә, хитайниң явропа иттипақидики 11 дөләт вә 6 балқан дөлити билән болған һәр түрлүк сода алақисини күчәйтиш үчүн қурулған «16+1» истратегийисиниму явропа иттипақиниң хитайға қарита йүргүзүп келиватқан бир туташ сияситигә мутләқ хәвп пәйда қилиду, дәп әскәртти вә униңға хитайниң гретсийә вә венгирийә дөләт һөкүмәтлириниң рәт һоқуқини қоллинип туруп, явропа иттипақида хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини әйибләш қатарлиқ қарарларни битчит қилғанлиқини мисал қилип көрсәтти. У америка һөкүмитигә тәклип берип, хитайниң шәрқий вә оттура явропадики тәсирини азайтиш үчүн америкиниң бу райондики дөләтләр билән болған иқтисадий вә сиясий алақилирини күчәйтиши керәклики, бу дөләтләргә «бир бәлвағ бир йол қурулуши» истратегийәсигә рәқиб болалайдиған башқа бир таллаш сунуши керәкликини ейтти.

«Америка дөләтлик демократийини илгири сүрүш фонди» ниң муавин башлиқи киристофер валкер әпәнди йиғинда қилған сөзидә болса асаслиқ хитайниң дуняда демократийисигә көрситиватқан сәлбий тәсири үстидә тохталди. У сөзидә мундақ деди: «америка вә башқа демократик әлләр әйни чағда хитайниң иқтисадий тәрәққий қилса, тәбиий һалда демократийини қобул қилиду, дегән бир көз қараш билән уни дуня сода чәмбирикигә вә қануний институтларға башлап киргән иди, һалбуки нәтиҗә күтүлгәнниң дәл әксичә болуп, хитай вә башқа диктатор әлләр демократийигә тәһдит қилишқа башлиди. Хитай ислаһат елип бериш орниға өзиниң һакиммутләқ түзүмини йәниму мукәммәлләштүрди.»

Валкер әпәнди, хитай һөкүмитиниң дуняда аммиви көз қарашни өзгәртиш һәрикити елип барғанлиқи, җүмлидин башқа дөләтләрдики аммиви ахбарат, киночилиқ қатарлиқ саһәләргә милярдлиған доллар мәбләғ селип, аммиви көз қарашни өзгәртиштә бәлгилик йол алғанлиқини билдүрди. Униң ейтишичә, хитай һөкүмити башқа дөләтләрниң ахбарат вә пикир әркинлики қатарлиқ аммиви чүшәнчә саһәсигә тәсир көрситиш үчүн җиддий һәрикәт қилған, «куңзи институтлири» арқилиқ университетларда хитайниң җәнубий деңиздики игилик һоқуқ талишиши вә хитай ичидики аз санлиқ милләтләргә қаритилған сиясәтлири һәққидики мәзмунларни чәклигән. Хитай болупму шәрқий вә оттура явропадики демократийини йеңи қобул қилған дөләтләрни асасий нишан қилип туруп, уларниң йеңи бихлиниватқан ахбарат вә пикир әркинликигә сәлбий тәсир пәйда қилған. Валкер әпәнди әскәртип, америкиниң дәрһал бу дөләтләр билән болған алақини күчәйтиши вә уларға хитай тәһдити һәққидә ениқ мәлумат бериши, хитайниң дунядики тәшвиқат қаналлириниң кесип ташлиниши керәкликини билдүрди. 

Юқиридики тәтқиқатчилар йиғиндики муназирилиридә, һазир америка вә явропада хитай тәһдитиниң охшаш диққәт қозғаватқанлиқини, америкидики хитай һәққидә болуватқан муназириләрниң явропа әллиридиму охшашла болуватқанлиқини билдүрүп, «бу америка вә явропаниң хитайға қарши ортақ һәрикәт қилиши, бирлик болуп тәдбир елиши үчүн яхши бир сигнал» деди.

Тәтқиқатчилар сөзидә йәнә, дуняға хитай модели тәрәққиятиниң көрүнгәндәк парлақ бир тәрәққият әмәсликини чүшәндүрүшниму хитайниң тәсириниң алдини елиштики муһим бир васитә, дәп көрсәтти. Уларниң қаришичә, дуня дөләтлири болупму иқтисадий тәрәққий қилмиған яки аз тәрәққий қилған дөләтләр хитайниң қисқиғинә 30 йил ичидики зор иқтисадий тәрәққиятиға һәвәс қилғачқа, хитай моделини қобул қилишни тоғра, дәп қарайдикән, шуңа буму хитайниң иттикла бу дөләтләргә тәсир көрситишигә йол ечип бәргән. Шуңа тәтқиқатчилар тәклипидә, америкиниң бу дөләтләр һөкүмәтлириниң хитай һәққидики көз қаришини өзгәртиш үчүн һәрикәт қилиши, җүмлидин, хитайниң тәрәққиятиниң арқисида төләнгән еғир бәдәлләрни мәсилән, дөләттики чириклик, еғир муһит булғиниши, аммиви җәмийәтниң бастурулуши қатарлиқларни яхши тонутуп, «хитай моделиниң сағлам бир тәрәққият йоли әмәсликини бу дөләтләргә толуқ көрситип бериши керәк», деди. 

Йиғинда йәнә, хитай һөкүмитини һәқиқәтән өзгәртиш, хитайда кишилик һоқуқни күчләндүрүш үчүн илгирики хата чүшәнчиләрдин ваз кечип, хитайға қарита қаттиқ қол сиясәт йүргүзүлүши керәклики, демократик дөләтләрниң бу җәһәттә өз ара бирлик ичидә һәрикәт қилишиниң болупму америка һөкүмитиниң буниңда башламчилиқ роли ойнишиниң һәл қилғуч рол ойнайдиғанлиқи қатарлиқ муһим тәклипләр оттуриға қоюлди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт