Көзәткүчиләр хитайниң муштумзорлуқи һәққидә америкини агаһландурмақта

Мухбиримиз ирадә
2018-01-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң хитай компартийәсиниң 19-қурултийиниң ечилиш мурасимида сөз қилмақта. 2017-Йили 18-өктәбир, бейҗиң.
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң хитай компартийәсиниң 19-қурултийиниң ечилиш мурасимида сөз қилмақта. 2017-Йили 18-өктәбир, бейҗиң.
REUTERS/Aly Song

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң, хитай компартийисиниң он тоққузинчи қурултийида қилған 3 саәтлик нутқида «хитайчә сотсиялизм» ни тәрәққий қилдуруш вә қудрәтлик бир хитай қуруп чиқишни қайта-қайта тәкитлигән вә шундақла хитайниң «йеңи бир ера» ға қәдәм басқанлиқини илгири сүргән иди.

Нурғун көзәткүчиләр нөвәттә хитайниң хәлқара мәсилиләргә арилишишта илгирикидин актиплишиши, җәнубий деңиздики игилик һоқуқ давасида зомигәрлишиши, өзиниң иқтисадий күчи арқилиқ башқа дөләт сиясәтлиригә тәсир көрситишкә урунуш һәрикәтлириниң һәммисини ши җинпиң тилға алған «йеңи ера» ниң ипадилири болуши мумкин, дәп қаримақта. Америкидики «куйиз» журнилида елан қилинған бир мақалидә көрситилишичә, хитай дуняға очуқ қилип «иккимиздин бирини талла, я америка тәрәптә тур, яки биз тәрәптә,» демәктикән. 

Мәзкур мақалигә «хитай бу йил дуняға очуқ қилип ‹америка билән хитайдин бирини талла' дәватиду» дәп мавзу қоюлған. Аптор хуаң зепиңниң баян қилишичә, алдинқи йили ши җинпиң давустики «дуня иқтисад мунбири» йиғинида америка президенти доналд трамп илгири сүрүватқан «алди билән америка» дегән сиясәткә тәгкүзүп туруп, һә десә «йәршарилишиш» вә «әркин тиҗарәт» тин сөз қилған болса, хитайниң бу йил давустики йиғинда қилған сөзи техиму кәскин болған. Ши җинпиң гәрчә давустики йиғинға өзи биваситә қатнашмиған болсиму, әмма у өзиниң иқтисад мәслиһәтчиси лю хе арқилиқ дуняға йоллиған сигналида очуқ қилип «иккимиздин бирини талла - я америка яки биз» дегәнни оттуриға қойған икән. 

Апторниң ейтишичә, лю хениң давустики сөзидин кейин шинхуа агентлиқиму бир парчә обзор елан қилған. Униңда «дуняниң сиясәт вә тиҗарәт саһәсидики йолбашчилар чоқум бир-биридин түптин пәрқлиқ болған икки хил көз қараштин бирини таллиши керәк. Бири, ши җинпиңниң ‹келәчәкни ортақлишиш' сиясити йәнә бири трампниң ‹алди билән америка' сиясити. Тоғра болғини әлвәттә, ши җинпиңниң» дәп йезилған. 

Америкидики әркинлик сарийиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси сараһ кук ханим сөзидә, хитайниң кейинки йилларда мәйли иқтисад, мәйли тиҗарәт вә кишилик һоқуқ қатарлиқ мәсилиләрдә йолға қоюватқан тәсир көрситиш һәрикәтлириниң һәммисиниң пиланлиқ һалда елип берилғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: «хитайниң йеқинқи йиллардин буян елип барған һәр саһә сиясәтлиригә қарайдиған болсақ, униңда ениқ нишан барлиқини, нишан қилинған кишиләр яки сиясәтләр барлиқини көримиз. Биз барлиқ парчиларни бирләштүрүп униң кәйнидики бюрократлиққа қариған вақтимизда бу һәрикәтләрниң һәммисиниң интайин системилиқ елип берилғанлиқини көрәләймиз. Хитай сиясәтлиридики йәнә бир йеңи йүзлиниш болса хитайниң ишлирини йүргүзүштә қолланған тактикиси вә ишләткән тилидики қопаллиқ, қелинлиқ вә қәтийликтур. Техи он нәччә йил алдидила хитай бундақ әмәс иди. Демәк, буларға хитайниң хәлқара сәһнидики өзигә болған күчлүк ишәнчи сәвәб болған. Униң хәлқараға сиясий вә иқтисадий җәһәттин һәм шундақла тәнқидий авазларни җимиқтуруш үчүн селиватқан тәһдитиму хитайниң зор иқтисадий күчини өзигә арқа терәк қилған.» 

Сараһ кук ханим сөзидә әскәртип, америка қатарлиқ дөләтләрниң һәрқандақ бир мәсилидә әгәр хитай һөкүмити һәддидин ешип кәткән тәқдирдә, дәрһал тегишлик агаһландурушни бәрмигән тәқдирдә буниң хитайға хата сигнал беридиғанлиқини, буниң билән хитайниң бундақ һәрикәтлирини йәниму күчәйтидиғанлиқини билдүрди. 

Бүгүн йәнә «дөләт мәнпәәти» журнилида аптор гордон чаң тәрипидин елан қилинған «хитай җәнубий деңизда тоқунушни арзу қиливатиду» мавзулуқ мақалидиму юқиридики идийә алған сүрүлгән. Аптор гордон чаң хитайниң җәнубий деңизниң игилик һоқуқ мәсилисидә барғанчә муштумзор болуп кетишини обама һөкүмитиниң бу мәсилидә хитайға йетәрлик инкас қайтурмаслиқидин келип чиққан ақивәт, дәп көрсәткән вә америкиниң бу позитсийисини өзгәртиши керәкликини тәкитлигән. У мақалисидә йәнә һазирқи трамп һөкүмитиниң хитайға қаритилип кәлгән юмшақ қол сиясәтни өзгәртишкә башлиғанлиқини, буниң тунҗи ипадисиниң америка президенти доналд трамп өткән 12-айда елан қилған америкиниң 2017-йиллиқ «дөләт бихәтәрлик истратегийиси» дә ипадилинидиғанлиқини билдүргән. Мәзкур доклатта, «хитай америкиға тәһдит пәйда қилидиған дөләт,» дәп көрситилгән иди. Хәвәрләрдин қариғанда, доклатта хитайниң исми җәмий 23 йәрдә тилға елинған болсиму, әмма униң бириму иҗабий әмәс болуш билән биргә, хитай америка қошма штатлириниң дуня миқясидики иқтисад вә һәрбий күч-қуввәт саһәлиридики йетәкчи орунни талишиш, америкиниң тинч окяндики тәсирини чәкләп, өзиниң дөләт контроллуқидики иқтисад моделини бу районда кеңәйтишкә урунуш қатарлиқлар билән әйибләнгән иди. Хитай доклатта русийә, шималий корейә, иран вә шундақла хәлқаралиқ җиһадий күчләр билән бир қатарда бир қанчә қетим тилға елинған болуп, униңда юқиридики исми тилға елинған дөләт вә тәшкилатлар «америка вә униң шериклиригә қарши актип һәрикәт қилмақта,» дәп йезилған. 

Әмма гордон чаң мақалисидә әскәртип, хитайниң америкиға қиливатқан очуқ-ашкара тәһдитигә қаримай, америка сиясәтшунаслири ичидә йәнила буниңдин иккилинидиғанлар көплүкини билдүрүп, уларни хитайниң америка билән тоқунуш нийитиниң очуқлуқи һәққидә агаһландурған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт