Közetküchiler xitayning mushtumzorluqi heqqide amérikini agahlandurmaqta

Muxbirimiz irade
2018-01-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay dölet re'isi shi jinping xitay kompartiyesining 19-qurultiyining échilish murasimida söz qilmaqta. 2017-Yili 18-öktebir, béyjing.
Xitay dölet re'isi shi jinping xitay kompartiyesining 19-qurultiyining échilish murasimida söz qilmaqta. 2017-Yili 18-öktebir, béyjing.
REUTERS/Aly Song

Xitay dölet re'isi shi jinping, xitay kompartiyisining on toqquzinchi qurultiyida qilghan 3 sa'etlik nutqida "Xitayche sotsiyalizm" ni tereqqiy qildurush we qudretlik bir xitay qurup chiqishni qayta-qayta tekitligen we shundaqla xitayning "Yéngi bir éra" gha qedem basqanliqini ilgiri sürgen idi.

Nurghun közetküchiler nöwette xitayning xelq'ara mesililerge arilishishta ilgirikidin aktiplishishi, jenubiy déngizdiki igilik hoquq dawasida zomigerlishishi, özining iqtisadiy küchi arqiliq bashqa dölet siyasetlirige tesir körsitishke urunush heriketlirining hemmisini shi jinping tilgha alghan "Yéngi éra" ning ipadiliri bolushi mumkin, dep qarimaqta. Amérikidiki "Kuyiz" zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, xitay dunyagha ochuq qilip "Ikkimizdin birini talla, ya amérika terepte tur, yaki biz terepte," démektiken. 

Mezkur maqalige "Xitay bu yil dunyagha ochuq qilip 'amérika bilen xitaydin birini talla' dewatidu" dep mawzu qoyulghan. Aptor xu'ang zépingning bayan qilishiche, aldinqi yili shi jinping dawustiki "Dunya iqtisad munbiri" yighinida amérika prézidénti donald tramp ilgiri sürüwatqan "Aldi bilen amérika" dégen siyasetke tegküzüp turup, he dése "Yersharilishish" we "Erkin tijaret" tin söz qilghan bolsa, xitayning bu yil dawustiki yighinda qilghan sözi téximu keskin bolghan. Shi jinping gerche dawustiki yighin'gha özi biwasite qatnashmighan bolsimu, emma u özining iqtisad meslihetchisi lyu xé arqiliq dunyagha yollighan signalida ochuq qilip "Ikkimizdin birini talla - ya amérika yaki biz" dégenni otturigha qoyghan iken. 

Aptorning éytishiche, lyu xéning dawustiki sözidin kéyin shinxu'a agéntliqimu bir parche obzor élan qilghan. Uningda "Dunyaning siyaset we tijaret sahesidiki yolbashchilar choqum bir-biridin tüptin perqliq bolghan ikki xil köz qarashtin birini tallishi kérek. Biri, shi jinpingning 'kélechekni ortaqlishish' siyasiti yene biri trampning 'aldi bilen amérika' siyasiti. Toghra bolghini elwette, shi jinpingning" dep yézilghan. 

Amérikidiki erkinlik sariyining xitay ishliri tetqiqatchisi sarah kuk xanim sözide, xitayning kéyinki yillarda meyli iqtisad, meyli tijaret we kishilik hoquq qatarliq mesililerde yolgha qoyuwatqan tesir körsitish heriketlirining hemmisining pilanliq halda élip bérilghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Xitayning yéqinqi yillardin buyan élip barghan her sahe siyasetlirige qaraydighan bolsaq, uningda éniq nishan barliqini, nishan qilin'ghan kishiler yaki siyasetler barliqini körimiz. Biz barliq parchilarni birleshtürüp uning keynidiki byurokratliqqa qarighan waqtimizda bu heriketlerning hemmisining intayin sistémiliq élip bérilghanliqini köreleymiz. Xitay siyasetliridiki yene bir yéngi yüzlinish bolsa xitayning ishlirini yürgüzüshte qollan'ghan taktikisi we ishletken tilidiki qopalliq, qélinliq we qet'iyliktur. Téxi on nechche yil aldidila xitay bundaq emes idi. Démek, bulargha xitayning xelq'ara sehnidiki özige bolghan küchlük ishenchi seweb bolghan. Uning xelq'aragha siyasiy we iqtisadiy jehettin hem shundaqla tenqidiy awazlarni jimiqturush üchün séliwatqan tehditimu xitayning zor iqtisadiy küchini özige arqa térek qilghan." 

Sarah kuk xanim sözide eskertip, amérika qatarliq döletlerning herqandaq bir mesilide eger xitay hökümiti heddidin éship ketken teqdirde, derhal tégishlik agahlandurushni bermigen teqdirde buning xitaygha xata signal béridighanliqini, buning bilen xitayning bundaq heriketlirini yenimu kücheytidighanliqini bildürdi. 

Bügün yene "Dölet menpe'eti" zhurnilida aptor gordon chang teripidin élan qilin'ghan "Xitay jenubiy déngizda toqunushni arzu qiliwatidu" mawzuluq maqalidimu yuqiridiki idiye alghan sürülgen. Aptor gordon chang xitayning jenubiy déngizning igilik hoquq mesiliside barghanche mushtumzor bolup kétishini obama hökümitining bu mesilide xitaygha yéterlik inkas qayturmasliqidin kélip chiqqan aqiwet, dep körsetken we amérikining bu pozitsiyisini özgertishi kéreklikini tekitligen. U maqaliside yene hazirqi tramp hökümitining xitaygha qaritilip kelgen yumshaq qol siyasetni özgertishke bashlighanliqini, buning tunji ipadisining amérika prézidénti donald tramp ötken 12-ayda élan qilghan amérikining 2017-yilliq "Dölet bixeterlik istratégiyisi" de ipadilinidighanliqini bildürgen. Mezkur doklatta, "Xitay amérikigha tehdit peyda qilidighan dölet," dep körsitilgen idi. Xewerlerdin qarighanda, doklatta xitayning ismi jem'iy 23 yerde tilgha élin'ghan bolsimu, emma uning birimu ijabiy emes bolush bilen birge, xitay amérika qoshma shtatlirining dunya miqyasidiki iqtisad we herbiy küch-quwwet saheliridiki yétekchi orunni talishish, amérikining tinch okyandiki tesirini cheklep, özining dölet kontrolluqidiki iqtisad modélini bu rayonda kéngeytishke urunush qatarliqlar bilen eyiblen'gen idi. Xitay doklatta rusiye, shimaliy koréye, iran we shundaqla xelq'araliq jihadiy küchler bilen bir qatarda bir qanche qétim tilgha élin'ghan bolup, uningda yuqiridiki ismi tilgha élin'ghan dölet we teshkilatlar "Amérika we uning shériklirige qarshi aktip heriket qilmaqta," dep yézilghan. 

Emma gordon chang maqaliside eskertip, xitayning amérikigha qiliwatqan ochuq-ashkara tehditige qarimay, amérika siyasetshunasliri ichide yenila buningdin ikkilinidighanlar köplükini bildürüp, ularni xitayning amérika bilen toqunush niyitining ochuqluqi heqqide agahlandurghan.

Toluq bet