Профессор накаҗима : уйғурлар шәрқий түркистан җумһурийити қурушни унтуп қалмиди

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2013-09-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Профессор накаҗима
Профессор накаҗима
Public Domain


Японийәлик хәлқара мунасивәтләр профессори накаҗиманиң «җуңго дегән немә?», « дөләт қурулғандин кейинки көләңгә арқисидики һәқиқәт» сәрләвһилик китаби йеқинда японийә п һ п нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған.

Профессор накаҗима японийәдә тонулған хәлқара мунасивәтләр тәтқиқатчиси болуп, у, илгири токйо чәтәл тили университетиниң мудири болған.

Накаҗима хитай дөлити тәтқиқатиға аит көплигән әсәрләрни язған болуп, униң вәкил характерлик әсиридин «җуңго», « җуңго вә японийә мунасивити» қатарлиқ китаблири мәшһурдур.

Апторниң бу қетим нәшр қилинған мәзкур китаби йәттә бабтин тәркип тапқан. Биринчи бабида хитай компартийисиниң барлиққа келиши вә униң раваҗилиниши үстидә тарихи нуқтидин тәһлил елип берилған. Иккинчи бабида мав зедуңниң қандақ қилип дөләт қурғанлиқи һәққидә тохталған. Үчинчи бабида мәдәнийәт зор инқилабиниң келип чеқиши, җәряни тоғрисида тохталған. Төтинчи бабида дең шавпиңниң хитайда елип барған ислаһати вә униң тәсири һәққидә өз қарашлири баян қилған. Бәшинчи бабида болса сәддичин сепилиға охшаш хитайниң мустәһкәм иқтисадий бәлвағ һасил қилиш үчүн издиниватқанлиқи һәққидә нәзирийивий җәһәттин анализ елип барған. Алтинчи бабида хитайниң тәһдити йәни һәрбий җәһәттин күчийишиниң сәвәби үстидә тохталған. Йәттинчи бабида хитайниң японийә билән болған дипломатик мунасивити һәққидә мулаһизә қилинған. Китабниң әң ахирқи қошумчә бабида болса хитайниң, бирләшмә һөкүмәт қуруши йәни федератсийон түзүми шәклидики дөләт түзүмини йүргүзгәндә өзиниң һазирқи хитай туприқини сақлап қилиш имканийитиниң барлиқини, хитайдики уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң өз мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш йолида елип бериватқан күрәшлири баян қилиниш билән биргә, моңғул хәлқиниңму хитайдин бөлүнүп чеқип кетиш арзусида түрлүк һәрикәтләрни елип бериватқанлиқи баян қилинған.

Профессор накаҗима китабиниң ахирқи бабидики қошумчә бабиниң «түркий хәлқләрниң йеңи һәрикәт нишани»мавзулуқ параграпида мәхсус уйғурлар һәққидә тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған:«хитайдики әң чоң мәсилә шинҗаң уйғур аптоном районида яшаватқан түркий хәлқләрдин болған уйғурларниң мәсилисидур. Уйғурлар узун тарихға игә, өз тарихида шәрқий түркистан җумһурийитини қурған хәлқләрдур. Шинҗаңға һөкүмранлиқ қилған шең шисәй иккинчи дуня урушидики вәзийәттин пайдилинип уйғурларниң шәрқий түркистан җумһурийитини совет иттипақи билән бирлишип вәйран қилған.1958 - Йили 6 - айда уйғурлар кәң көләмлик һалда хитай һөкүмитигә қарши қозғилип, шәрқий түркистан җумһурийитини қурушни арзу қилған болсиму, әмма шу қетимқи қаршилиқ билдүрүш һәрикитигә қатнашқан уйғурлар «йәрлик милләтчи», «бөлгүнчи» дегәндәк сиясий қалпақлар кийгүзүлүп, көплигән уйғурлар қаттиқ бастурулған. Хитай һөкүмити ичидә күчи толиму кичик болған уйғурлар, өзлириниң шәрқий түркистан җумһурийитини қурушни унтуп қалғини йоқ,улар 1990 - йили 4 - айда тунҗи қетим шинҗаң уйғур аптоном район райониниң барин йезисида қораллиқ қозғилип чеқип һөкүмәткә қаршилиқ билдүргән. Көлими анчә чоң болмиған бу қозғилаңму хитай һөкүмити тәрипидин бастурулған. Бу йәрдә бир нуқтиға диққәт қилишқа әрзийдуки, баринда қозғилаң йүз бәргәндә «шинҗаң гезити» дә һөкүмәткә қарши қораллиқ қозғилаңчиларниң мәқсити болса «шәрқий түркистан җумһурийитини қайта қуруш» дейилгән.

Профессор накаҗиманиң оқурмәнлиридин бири болған ямагучи апторниң уйғурлар һәққидики қарши үстидә тохтилип мундақ деди:

- Накаҗима хитайдики уйғур мәсилисини обдан чүшинидиғанлардин бири. Униң қаришичә, хитай дөлити бирләшмә һөкүмәт йәни федератсийон шәклидә һакимийәт қурмиса, өз контроллуқидики уйғур, тибәт қатарлиқ милләтләрниң мустәқиллиқ күриши тохтимайду. Мән униң пикиргә тамамән қошулимән.

Аптор мәзкур параграпта хитай һөкүмитиниң даим дегүдәк уйғур елидики уйғурларниң хитай һөкүмитигә қарши елип бериливатқан миллий һәрикәтлирини йошуруп келиватқанлиқини, әмма уйғур елида уйғурларниң мустәқиллиқ арзуси ичидә елип бериливатқан һәрикәтләрниң йеқиндила әмәс, бәлки хели бурунла башланғанлиқини баян қилип, бу һәқтә мундақ тохталған.

1989 - Йили тәнәнмен вәқәси йүз бериштин илгири үрүмчидә хитай һөкүмитигә қарши чоң типтики намайиш йүз бәргән иди. 1991 - Йили 7 - айда чегра район қәшқәрдә қозғилаң болди. Қәшқәр тарихта оттура асиядики түркий хәлқләрниң ярдими билән қәшқәрийә дөлити қурулған җай иди.

Аптор уйғурлар тоғрисидики бу параграпини мундақ ахирлаштурған: шинҗаң уйғур аптоном районидики әмәлдарлар аптоном райондин ибарәт чоң қалпақ ичидә өзиниң шәрқий түркистан җумһурийитини қуруш үчүн давамлиқ һәрикәт елип бериватқан уйғурларниң мәсилисини қандақ бир тәрәп қилишни ойлишиватқанду?

Аптор мәзкур параграпида тибәт вә моңғул хәлқиниңму хитайдин айрилип чеқип мустәқил дөләт қурушни ойливатқанлиқини, тибәтниң роһаний даһиси далай лама дуняниң қоллишини қолға кәлтүрүп, тибәттә алий аптономийә һөкүмити қурушни арзу қилған болсиму, әмма хитай һакимийитиниң буниңға йол қоймиғанлиқини, тибәтләрниң бир қисминиң йәнила тибәтниң мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш йолида издиниватқанлиқиниму баян қилған.

Аптор ички моңғулдики моңғуллар һәққидә тохтилип моңғулларниң мустәқиллиқ арзуси болсиму, әмма ташқи моңғулдики өз қериндашлириниң һечқандақ ярдимигә еришәлмигәнликини, хитай һөкүмитиниң моңғулларниң тил вә мәдәнийитини тиз сүрәттә ассимилиятсийә қилип болғанлиқини билдүргән шундақла ички моңғул яйлақлиридики бир қисим моңғулларниң йәнила хитайға қарши һәрикәтләрдә болуватқанлиқини баян қилған.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт