Нато әскәрлири афғанистандин оттура асия территорийиси арқилиқ чиқирилмақчи

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2013-02-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2001-Йилидин буян америка һәрбий қошунлириниң афғанистанға әвәтилгән тарихи диаграммиси. 2012-Йили 2-май.
2001-Йилидин буян америка һәрбий қошунлириниң афғанистанға әвәтилгән тарихи диаграммиси. 2012-Йили 2-май.
AFP

Һазир дуня җамаәтчиликиниң диққити афғанистанда һәм униңға чегридаш оттура асия дөләтлиридә болмақта. Хәлқара тинчлиқни сақлаш күчлириниң афғанистандин чекиниши мунасивити билән, сабиқ совет оттура асия җумһурийәтлиридики вәзийәтниң кәскинлишиш мумкинлики көпчиликни әндишигә салмақта.

Йәнә бир тәрәптин, нато һәрбий техникисиниң оттура асия дөләтлиридин қайсисиға әрзан баһада сетилиш мәсилисиму бу райондики омумий вәзийәткә тәсир қилмақчи. Буниңдин ким мәнпәәтдар? «новая газета-казахстан» да елан қилинған «өзбек уруш чиқим пули, ташкәнтниң һәрбий қудритиниң өсүши қазақистан вә башқиму мәркизий асия дөләтлиригә қандақ хәвп туғдуриду?» намлиқ мақалиниң аптори виталий волкоф а қ ш, английә вә германийиниң өз әскәрлирини афғанистандин елип чиқип кетиш мунасивити билән уларниң һәрбий техникисиниң немә үчүн қалдурулидиғанлиқини чүшәндүрүшкә тиришқан. Буниңдин ташқири өзбекистан бу мәмликәтләрдин айропилан, заманиви артиллерийә, бронивик вә башқиму техникиларни алмақчи икән. Мақалә аптори өзбекистандин башқа йәнә бешкәкниңму әнглийә билән мушу һәққидә музакириләр елип бериватқанлиқини оттуриға қойған.

У әнглийә мудапиә министири филипп хамондниң «таймс гезити»гә бәргән баяниға асаслинип, британийиниң өз әскәрлирини өзбекистан территорийиси арқилиқ елип кетиш һесабиға өзиниң һәрбий җабдуқлирини вә техникисини өзбекистанға әрзан баһада сетиш һәққидә келишкәнликини ейтқан. Буниң алдида нато рәһбәрлики өз һәрбий техникисини қайтидин елип чиқип кетишни тоғра көрмәй, бәлки «адәм өлтүрмәйдиған» техникиларни бикарға қалдуруш үчүн ташкәнт, бешкәк вә дүшәнбә билән музакирә йүргүзгән икән. Әнглийә министириниң ейтишичә, техникиниң төвән баһада сетилиши өзбекистанниң зәһәрлик чекимлик әткәсчиликигә қарши күрәш қилишиға, шундақла нато әскәрлири кәткәндин кейин, чеградики бихәтәрликни тәминлишигә ярдәм бериду.

Бу русийә вә қазақистанни икки хил һаләткә қалдурған иди. Биринчидин, улар афғанистан билән чегридаш болмисиму, амма нато әскәрлири кәткәндин кейин, афғанистан чеграсини көзитидиған дөләтләрниң һәрбий қудритиниң өсүшигә һәр иккилиси мәнпәәтдар болмақта. Бу йәрдә асасий ролни өзбекистан билән таҗикистан ойнимақчи. Иккинчидин, оттура асияда қалдурулған һәрбий техникини ишлитиш үчүн шәртлик түрдә натониң мәслиһәтчилири вә техникилириниң һәрбий ярдими керәк болиду. Бу җәрянда натониң оттура асия, шу җүмлидин өзбекистан вә таҗикистандики һәрбий вә сиясий тәсириниң күчийиши тәбиийдур. Бу, әлвәттә, русийини тәшвишләндүриду. Астаниниң мунчилик баш ағритиши йоқ, дейилиду мақалидә. Уни пәқәт қошна өзбекистанниң һәрбий қудритиниң өсүши биарам қилиши мумкин. Амма қирғизистан вә таҗикистанға қариғанда, қазақистан йетәрлик дәриҗидә бай болуп, у өзиниң һәрбий қудритини күчәйтиш имканийитигә игә. Әмди биваситә өзбекистан вә таҗикистанға келидиған болсақ, һәр иккилисиниң афғанистанда өз мәнпәәтлирини қоғдашқа вә тәсир даирисини күчәйтишкә тиришиши еһтимал. Бу җәрянда уларниң һәтта өз ‏- ара риқабәтлишиш мумкинликиму илгири сүрүлмәктә.

Әмди «сентир асия» да бесилған виктория панфилованиң «дүшәнбә натоға өз территорийисини тәклип қилмақта. Таҗикистан афғанистандин явропаға қатнашта йол үсти мәмликәт болмақта» намлиқ мақалисидә, болупму таҗикистанниң а қ ш вә әнглийә билән болған афғанистан мәсилиси қарилиду.

Мақалидә таҗикистанниң өз территорийисини афғанистандики хәлқара бихәтәрликни тәминләш күчлириниң йүклирини елип чиқиш үчүн беришкә тәйяр икәнлики, буниңға әнглийиниң қошулғанлиқи, әмма, а қ ш ниң ундақ қаримайдиғанлиқи һәққидә ейтилған.

ððМақалидә ейтилишичә, а қ ш 2014-йили афғанистандики урушни тамамлаш нийитидә болмақта. Амма анализчиларниң пикричә, а қ ш бу мәмликәттин үзүл-кесил кетиш ойида болмай, бәлки һәрбий күчини қисқартип, уларни қошна оттура асия дөләтлиридә орунлаштурмақчи икән. Оттура асияда қанчилик һәрбий күчниң орунлишидиғанлиқи мәсилиси пәқәт вашингтон вә кабул оттурисида келишим түзүлгәндин кейинла мәлум болиду. Нато әскәрлирини афғанистандин елип чиқиш кабулдин мазари-шәрифкә маңидиған аптомобил йоли, у йәрдин хайратон-термез төмүр йоли, андин өзбекистан территорийиси арқилиқ әмәлгә ашуруш қоллай дәп қаралған. Анализчиларниң тәхмин қилишичә, әгәрдә а қ ш ниң таҗикистан вә қирғизистанда һәрбий техника вә қорал-ярақни орунлаштуруш мәқсити болса, у чағда таҗикистан вә қирғизистанму транзит мәмликәтлири сүпитидә қаралмақчи.

Һазир қирғизистанда америкиниң манас һәрбий базисиниң кейинки тәқдири муһакимә қилинмақта. Парламент депутати равшан жейенбекофниң ейтишичә, а қ ш базисиниң бу әлдә қалдурушниң үч сәвәби бар. Биринчидин, иқтисадий сәвәб, йәни қирғизистан һәр йили америкидин 60 милйон доллар алиду. Иккинчидин, шериклик, йәни бу база қирғизистан вә а қ ш оттурисидики бирдин-бир бағлиниш йоли болмақта. Үчинчидин, бихәтәрлик мәсилиси.

Өз нөвитидә таҗикистанму америкиға өз территорийисини тәклип қилған болсиму, амма таҗикистанниң шәртлиригә қошулмиған а қ ш мәмурийити һазирчә бу мәсилини һәл қилмай туриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт