Әрдуған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни йәнә бир қетим тәләп қилди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013-11-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркин әкрәм қанал а телевизийәсидә әрдоганнң русийә зиярити вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тоғрисида тохталди. 2013-Йили ноябир, түркийә.
Әркин әкрәм қанал а телевизийәсидә әрдоганнң русийә зиярити вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тоғрисида тохталди. 2013-Йили ноябир, түркийә.
RFA/Arslan

Түркийә баш министири рәҗәп таййип әрдуған русийә зиярити җәрянида, русийидин, түркийәни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әзалиққа қобул қилишқа чақириқ қилди.

Түркийә баш министир әрдуған русийә дөләт рәиси путин билән петирбург шәһиридә өткүзүлгән түркийә-русийә 4-қетимлиқ алий дәриҗиликләр истратегийилик комитети йиғиниға қатнашти. Бу җәрянида икки тәрәп сүрийә мәсилиси вә икки дөләтниң сода-тиҗарәт мунасивәтләрни қоюқлаштуруш тоғрисида музакирә елип барди.

Кейин баш министир әрдуған, русийә дөләт рәиси путин билән ахбарат елан қилиш йиғини ачти вә мухбирларниң соаллириға җаваб бәрди.

Әрдуған, 2012-йили икки дөләт оттурисидики ташқи тиҗарәтниң 35 милярд долларға йеқинлашқанлиқи, әмма 2013-йили бу рәқәмниң төвәнләп кәткәнликини билдүрди вә «икки дөләтниң содисини 2020-йили 100 милярд долларға йәткүзүш нишанланди. Охшимиған саһәләрдә бесилидиған қәдәмләр үчүн бу нишанға йетиштә алдимизда һеч қандақ тосалғу йоқ», деди.

Мәдәнийәт саһәләрдә паалийәтләрни техиму көп ашуридиғанлиқини ипадилигән әрдуған, «әнқәрдә русийәгә аит бир мәдәнийәт мәркизиниң қурулуши, москвада йүнүс әмри мәдәнийәт мәркизиниң қурулуши һазир бизниң күнтәртипимиздә» деди.

Хәвәрләрдә билдүрүшичә икки тәрәп асаслиқи сүрийә мәсилиси, икки дөләтниң сода мунасивәтлирини қоюқлаштуруш, тиҗарәт һәҗмини ашуруш, 2020-йилиға барғанда икки дөләт оттурисидики тиҗарәт миқдарини 100 милярд долларға йәткүзүш, ортақ машина ясаш, мәдәнийәт җәһәттә һәр икки дөләттә мәдәнийәт мәркизи қуруш мәсилисини муһакимә қилди. Улар йәнә 2020-йили дуня сода йәрмәнкисиниң ечилишида русийәниң екатеринбург шәһири билән түркийәниң измир шәһириниң намзатлиқ риқабити тоғрисида музакирә елип барған вә бу нуқтиларда мувапиқ көрүлгән саһәләрдә келишим түзүп имзалашқан.

Әдуған мухбирларға җаваб бериш җәрянида, түркийәни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әзалиққа қобул қилишини тәләп қилип: «мән дәймәнки, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға түркийәни қобул қилиңлар, бизни бу мәсилиләрдин қутулдуруңлар, биз буниң билән явро-асиядики дөләтләргә алақидар әркин сода-тиҗарәт келишимигә қошулимиз, әмма мениң дегинимгә охшаш шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати вәқәсини буниңдин илгириму һөрмәтлик рәис (путин) ға чүшәндүргән идим, биз буниңға әһмийәт беримиз», деди. Әмма бу һәқтә русийә дөләт рәиси путин һеч қандақ ипадә билдүрмигән.

Баш министир әрдуған сөзидә түркийәниң йүздә 56% тәбиий газ еһтияҗини русийидин еливатқанлиқи, русийә билән бу йил 36 милярд доллар миқдарда тиҗарәт болуватқанлиқи, 2020-йилиға барғанда бу миқдарниң 100 милярд долларға йәткүзүш үчүн һәр икки дөләтниң тиришидиғанлиқини билдүрди.

Игилинишичә, 28-29-ноябир күнлири шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң йиғини ташкәнттә ечилидикән, бу йиғинда хитайниң шәрқи билән русийәниң петирбург портини бир-биригә туташтуридиған йеңи қуруқлуқ йолиға алақидар келишимгә имза қоюш пиланланған, әмма хитай мәркизи хәлқ радиосиниң түркчә бөлүминиң хәвиригә қариғанда, хитай бу йиғинда шәрқий түркистан ислам һәрикити тәшкилатиға қарши ортақ қарши туруш, бихәтәрлик тәдбири елиш тоғрисида бир түркүм тәләпләрни оттуриға қойидикән.

Хәвәрдә билдүрүшичә, хитайниң мәркизи комитети сиясий вә қанун комитети секретари миң җйәнҗу 31-өктәбирдә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати террорлуққа қарши комитетиға тийәнәнмен вәқәси тоғрисида доклат сунған вә хитайниң террорлуққа қарши һәрикәттә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати билән һәмкарлиқни күчләндүридиғанлиқини билдүргән.

Түркийәниң бихәтәрликни баһанә қилип уйғурларни бастурушта хитайға һәмкарлишиватқан шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни тәләп қилишини уйғур тәшкилатлар вә мутәхәссисләр қобул қилмайдиғанлиқини билдүргән иди.

Шималий атлантик окян тәшкилатиниң әзаси шундақла 50 йилдин буян явропа иттипақиниң әзалиқиға намзат болуп туруватқан түркийә қандақ болуп шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни халайду? шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болуши мумкин боламду? бу соалларниң җавабиға еришиш үчүн мутәхәссисләрниң пикирлиригә диққәт берәйли.

Баш министир әрдуғанниң бу чақириқлиридин кейин түркийә мәтбуатлирида йәнә бу һәқтә мақалиләр елан қилинди.

«Һөррийәт» гезитидә, бу һәқтә елан қилинған, «шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати, русийә-хитай тиркишиши вә түркийәниң вәзийити» дегән темидики мақалидә, бу тәшкилатқа әза русийә билән хитайниң оттура асияда тәсир күчини ашуруш вә оттура асиядики нефит вә тәбиий газ байлиқлириға игә болуш үчүн һәр икки дөләтниң тиришчанлиқ көрситиватқанлиқи ипадиләнгән. Мақалидә йәнә русийәниң бу һәқтә хитайниң тәсирини чәкләш мәқситидә хитайни өз ичигә алмиған иқтисадий саһәдә явро-асия иқтисадий тәрәққият тәшкилати, бихәтәрлик саһәсидә коллектип бихәтәрлик келишими тәшкилати қуруш хизмити елип бериватқанлиқи билдүрүлди.

Мақалидә, русийә билән хитайниң түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушини халимайдиғанлиқини билдүргәнлики вә русийә билән хитайниң, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати чәмбирикидә туруп америкини асиядин узақлаштурушқа охшаш мәқситиниң барлиқи, һәммидин муһим болғини америкиниң асиядики иттипақдиши болған вә нато (шималий атлантик окян әһди тәшкилати)ниң әзаси шундақла явропа иттипақиниң әзалиқ намзати болған түркийәни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әзалиққа қобул қилмайдиғанлиқини илгири сүрүлди.

Мақалидә йәнә түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болалмайдиғанлиқиниң йәнә бир сәвәбини оттуриға қоюлуп мундақ дейилгән: русийә билән хитайниң мәқсити шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати чәмбирики астида оттура асияда тәсирини күчләндүрүш. Шуниң үчүн оттура асия билән тарихий вә мәдәнийәт бағлинишлиқи болған түркийәниң бу тәшкилатиға әза болуши бир пастини үчкә бөлгәнлик болиду, шуниң үчүн русийә билән хитайниң бу пастини башқилар билән ортақлишишни халимайдиғанлиқи ениқ.

Мақалидә йәнә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза вә көзәтчкүчи әза болған дөләтләрниң көпинчисиниң америкиниң қара тизимликигә елинған дөләтләрдин тәркиб тапқанлиқи, асаслиқ әзаси болған русийә, хитай, өзбекистан вә көзәткүчи әза иран тизимликниң алдинқи қатарида туридиғанлиқи, ғәрб әллири тәрәптин явропаниң диктаторилиқ билән һакимийәт йүргүзүватқан явропа дөлити дәп баһа берилгән беларусийәниң бу тәшкилатқа көзәткүчи әза салаһийити билән әза болидиғанлиқиниң мәзкур тәшкилатниң мәқсәтлири тоғрисидики шүбһиләрни ашуридиғанлиқи баян қилинған.

«Радикал» гезитидә, «әрдуғанниң явропа иттипақи қийинчилиқиға шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати чарә боламду?» дегән темида мақалә елан қилинди. Бу мақалидә түркийәниң немә үчүн шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни халайдиғанлиқиниң сәвәблири оттуриға қоюлуп мундақ дейилгән: түркийәниң америкилиқ вә явропалиқ иттипақдашлири, баш министир әрдуған вә һөкүмәт әмәлдарлирини йеқинқи бир қанчә һәптидин буян йеңидин нишанға алди. Бу, ғәрбниң демократийә қиммәт қаришиға бағлиқ икәнликини йеңилиған туруп, путиндин шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әзалиққа қобул қилишни тәләп қилиши билән зит келиду. Әрдуғанниң сүрийә вә мисир сияситидә өзгәртиш киргүзүшни һес қилиши вә у йәрдә елан қилинған тәрәққият доклатида, гези бағчә вәқәси қатарлиқларни өз ичигә алған һәқ-һоқуқ вә әркинлик саһәлиридики мәсилиләрдә тәнқидкә учриши, әнқәрәниң музакирә арқилиқ яхшилинишқа қарап кетиватқан мунасивәтләр билән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болушни тәләп қилиш билән қоғдиялмайду. Әрдуған явропа иттипақи билән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатниң айрим икки дуняға вәкиллик қилмайдиғанлиқини вә һәтта уларниң бир-бириниң орнини игилийәлмәйдиғанлиқини билиду. Мундақчә ейтқанда түркийәни қолдин чиқирип қоюшни халимайдиған явропаға қарши козир қилишни ойлайду, әмма 50 йилдин буян сақлитип келиватқан явропадин тоюп, буниң чарисини явропаниң демократийә қиммәт қаришидин узақ болған диктатор дөләтләрниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидин издәш, америка вә явропаниң қорал ясаш ширкәтлирини хитайниң бомба қалқан системилирини сетивелиштәк козири арқилиқ риқабәтни қизитишқа охшимайду.

Истратегийә мутәхәссиси доктор әркин әкрәм бу һәқтә пикир баян қилип мундақ деди: түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әзалиқ тәлипини русийә, қазақистан қатарлиқ дөләтләр қобул қиливатиду, әмма хитай һәр заман буниңға қарши туруп кәлди, буниң бир қанчә түрлүк сәвәблири бар, буниң бири болса: түркийәниң натониң әзаси болуши, америкиниң иттипақдиши болуши, явропа иттипақиниң әзалиқ намзатлиқи вә шәрқий түркистан мәсилиси. Хитай мана шу сәвәбтин түркийәниң әза болушиға қарши туриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт