Әрдоғанниң ш һ т ға қатнишиш пикри явропаға қилинған доқ

Мухбиримиз әркин
2016-11-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Рәҗәп таййип әрдоған баш министир мәзгилидә түркийә телевизийә 24-қанилида шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати һәққидә баянат бәрмәктә. 2013-Йили январ, түркийә.
Рәҗәп таййип әрдоған баш министир мәзгилидә түркийә телевизийә 24-қанилида шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати һәққидә баянат бәрмәктә. 2013-Йили январ, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийә рәиси җумһури әрдоған түркийәниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға қатнишиш арзуси барлиқидин бешарәт бәрди. У йеқинда елип барған өзбекистан зияритидин қайтиш сәпиридә мухбирларға тәкитләп, түркийә ш һ т ға қатнашса, техиму әркин һәрикәт қилиш шараитиға еришидиғанлиқини билдүргән.

Бу әрдоғанниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға қатнишишни тунҗи қетим тилға елиши әмәс. У бурун бир қетим бу мәсилини оттуриға қойған. Әмма әрдоғанниң пикри, түркийәниң явропа иттипақи билән болған мунасивити кәскинлишип, ирақ билән мусул мәсилиси, америка билән фәтһулла гүлән вә сүрийәдики күрт қораллиқ гуруһлирини қоралландуруш мәсилисидики ихтилап күчийип кәткән, түркийә районда барғансери йетим әһвалға чүшүп қеливатқан әһвалда оттуриға қоюлуп, диққәт қозғиди.

Униң пикри җиддий диққитини қозғиған тәрәпләрниң бири - муһаҗирәттики уйғурлар. Әрдоған бу сөзләрни түркийәдики уйғур җамаәт әрбаби абдуқадир япчан нәзәрбәнд астиға елинған, түрк ахбарат васитилиридә униң хитайға өткүзүп берилишигә даир хәвәрләр тарқилип, муһаҗирәттики уйғур тәшкилатлирида әндишә пәйда қиливатқан мәзгилдә қилған иди.

Түркийә сабанчи университетиниң сиясий пәнләр профессори, америка мичиган университетиниң зиярәтчи мутәхәссиси тимур хоҗаоғлуниң қаришичә, әгәр түркийә ш һ т ға кирсә, у «хитай истигән кишиләрни тутуп, униңға өткүзүп беришкә мәҗбур болиду.»

Тимур хоҗаоғлу мундақ деди: «һазир маңа хәвәр бәрди, бу түркийәдики бәзи уйғурларни тутуп солап, кейин сүрүштүрүшләр башлиған. Демәк, бу түркийәдә интрогәйшин башлап, йәни бу сүрүштүрүшләр, палан-паланлар башлап, бир қанчә уйғурни тутуп алди, дәп ейтти. Йәни бираз һалқилиқ бир вәзийәт. Тәбиий, түркийә бу шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кирсә, буму қорқунчлуқ болиду. (У чағда) хитайниң истигән кишилирини қолидин тутуп униңға беришкә мәҗбур болиду.»

Лекин профессор тимур хоҗаоғлуниң көрситишичә, буниңда хитайниң қанчилик роли барлиқи мәлум әмәс. Чүнки, түркийә җиддий һаләт қануни билән башқурулуватқан дәврдә туруватиду.

Хоҗаоғлу: «һазир билисиз, бу түркийәдә җиддий һаләт қануни йолға қоюлуватиду. Қанун-манун қалмиди. Һазир иқтидардики партийә вә әрдоғанниң ейтқанлири пәқәт мәҗлис вә һоқуққа соралмай, дегини бойичә қилиниватиду. Буларниң һәммиси террорлуққа, бу фәтһулла гүлән қилған һәрбий өзгиришкә қарши деди, әмма униң оттурисида бу уйғурларниң немә алақиси бар. Демәк, буниңда бир шәйләр бар, әмма биз билмәймиз. Буниңда хитайниң қандақ роли бар, немә үчүн бундақ. Бәлки, һазир хитай билән русийә әрдоғанниң йәклинип қалғанлиқини көрдиләр» деди.

Лекин түркийә шәрқий түркистан вәхписиниң сабиқ рәиси, «уйғур хәвәр вә тәтқиқат мәркизи»ниң мәсули һамит гөктүркниң қаришичә, түркийәниң ш һ т ға киришини пәрәз қилиш қийинкән. У, явропа иттипақи билән ш һ т ниң қиммәт өлчимидә зор пәрқ барлиқини әскәртти.

Һамит гөктүрк мундақ дәйду: «түркийәдики инсан һәқлири вә демократийә критәрлири (өлчими) билән ш һ т ға әза дөләтләр арисида наһайити чоң учуру (әрқ) бар. Пәрқи наһайити чоң. Ш һ т бир хәвпсизлик тәшкилати, явропа бирлики иқтисади, һоқуқи, мәдәнийәт-күлтүр җәһәтләрдә болсун, инсанларниң ортақ қиммәтлири үстигә қурулған бир тәшкилат. Түркийә ш а ә т (нато) дин чиқса, явропа бирликидин чиқса, андин хитай уни қобул қилиду. Натодиму туримән, саңиму киримән десә, хитайниң қобул қилишини тәхмин қилалмаймән, қандақ қобул қилиду?»

Ш һ т хитайниң террорлуқ, радикаллиқ, бөлгүнчиликни өз ичигә алған «3 хил күчләр» гә қарши мәйданини қобул қилған, униңға ортақ қарши турушни өзиниң нишани қилған тәшкилат.

Әмма униң бу һәрикити, ғәрб кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң изчил тәнқидигә учрап кәлгән. Бу тәшкилатлар ш һ т ниң уйғурлар мәсилисидә хәлқара кишилик һоқуқ, әдлийә өлчәмлиригә хилаплиқ қилип келиватқанлиқини илгири сүрүп кәлгән.

Һамит гөктүрк әпәнди болса, әрдоғанниң пикри түркийәдә зор ғулғула қозғиғанлиқини билдүрүп, «түркийәниң ш һ т ға кириши уйғурларниң бойниға сиртмақ салғанлиқ болиду» деди.

Һамит гөктүрк мундақ дәйду: «бу, уйғурлар үчүн бойниға сиртмақ салғандәк бир иш. Әгәр түркийә ш һ т ға кирсә, хитай уйғурларниң бойниға сиртмақ салған болиду. Түркийәни өзигә қайил қилмай туруп, хитай түркийәни алмайду. Әмма түркийәдә уйғурларға зиянлиқ бир иш болушини түркийә хәлқиму халимайду, дәп чүшинимән. Өткәндә бир йәрдә бир гәп болди. Бир аммиви тәшкилатниң рәиси дедики, ундақ бир иш болмайду. Әгәр болуп қалса, түркийәдә биз астини үстигә әкелимиз. Ундақ иш болмайду, биз қобул қилмаймиз. Йәни немә көримиз, дегәнла болди.»

Әмма мичиган университетидики профессор тимур хоҗаоғлуниң илгири сүрүшичә, әрдоғанниң сөзи пәқәт явропа иттипақиға қилинған бир һәйвә. Тимур хоҗаоғлу, түркийәниң ш а ә т ни ундақ асан ташлап чиқип кетәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Тимур хоҗаоғлу: «бәлки, бу иқтисади тамандин болмайду. Чүнки, бу ш һ т ға иқтисади шәйи йоқ. Пәқәт әскири җәһәттин бу наһайити зор тәһдит. Чүнки, түркийә ш а ә т дин чиқиши керәк. Әгәр түркийә униңдин чиқса, у катта җаңҗалларниң оттурисида йәккә қалиду. Униңда хитайдин яки русийәдин ярдәм сорамду. Бу затән күлкилик. Чүнки, хитай түркийәниң күчлүк болушини истимәйду. Түркийә күчлүк болса, ш.Түркистан яки мәркизи асиядики өзбекистан, қазақистанларға күч -қуввәт келиду. Хитайниң мәнпәәтигә зит. Шуңа, түркийә ш а ә т дин ундақ асанлиқ билән чиқип кәтмәйду. У, 50‏ йилдин буян ң а ә т ниң әзаси. 65 Йилдин буян түркийәниң пүтүн һәрбий тәшкилати һәммә нәрсә шуниңға бағланған. Буни ундақ асан өзгәртәлмәйду. Шуңа, бу пәқәт әрдоғанниң явропа бирликигә доқ қилиш үчүн қилған гәплириниң бири» деди.

Әрдоғанниң пикригә хитай түнүгүн җаваб бәргән. Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси гең шуаң, һазир түркийә ш һ т ниң диалог ортиғи икәнликини тәкитләп, әгәр түркийә әзалиққа илтимас қилса, буни әза дөләтләр билән ойлишидиғанлиқини билдүргән. Бу хитайниң тунҗи қетим түркийәниң әзалиқиға иҗабий инкас қайтурушидур.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт