Истанбулда «хитай мәдәнийити вә түркийә-хитай мунасивәтлири» дегән темида йиғин өткүзүлди

2013-Йили 1-айниң 29-күни истанбулниң топкапи сарийи музейханисиниң «хас ахр» көргәзмә залида «хитай хәзинилири» намлиқ көргәзмә ечилиш мунасивити билән «хитай мәдәнийити вә түркийә-хитай мунасивәтлири» дегән темида йиғин өткүзүлди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013-01-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Топкапи сарийи музейиниң муавин мудири аишә әрдоғду ханим(биринчи рәт солда) вә истанбул мимарсинан гүзәл сәнәт университетиниң оқутқучиси профессор доктор әхмәт ташағил (биринчи рәт солдин иккинчи). 2013-Йили 29-январ, истанбул.
Топкапи сарийи музейиниң муавин мудири аишә әрдоғду ханим(биринчи рәт солда) вә истанбул мимарсинан гүзәл сәнәт университетиниң оқутқучиси профессор доктор әхмәт ташағил (биринчи рәт солдин иккинчи). 2013-Йили 29-январ, истанбул.
RFA/Arslan

Топкапи сарийидики «хас ахр» дегән зал әслидә османли дәвридә ат бақидиған еғил болуп һазир бу еғилда «хитай хәзиниси» дегән намда хитайларниң тарихи әсәрлири көргәзмә қилинмақта. Бу йиғин уюштурулған орун истанбулдики «гүлхана бағчиси» дики ислам билим вә техника музейиға қарашлиқ орун икән. Хитайлар көргәзмә ечиш үчүн орун тәләп қилғанда түркийә мәдәнийәт вә саяһәт идариси тәрипидин бу орун берилгән.

«Хас ахр» залида өткүзүлгән бу йиғинни түркийә мәдәнийәт вә саяһәт идариси билән хитай дөләтлик мәдәнийәт мираслири идариси бирликтә уюштурған. Бу йиғинға түркийиниң охшимиған университетлардики бир қисим тарихчилар вә тәтқиқатчилар шундақла хитайдин кәлгән тарих тәтқиқатчи хитайлар қатнишип сөз қилди.

Йиғинда алди билән топкапи сарийи музейиниң муавин мудири аишә әрдоғду ханим «топкапи сарийидики хитай чинә-қачилири мәҗмуәси» дегән темида сөз қилди. Йиғинға истанбул шәһәрлик мәдәнийәт вә саяһәт идарисиниң мудири профессор әхмәт әмри билгили риясәтчилик қилди. Йиғинда йәнә истанбул мимарсинан гүзәл сәнәт университетиниң оқутқучиси профессор доктор әхмәт ташағил,«қәдими дәврдики түрк-хитай мунасивәтлири» дегән темида, әнқәрә университетиниң оқутқучиси профессор доктор мәләк өзйәткин ханим, «уйғур хәлқиниң һөҗҗәтлиридә хитай мәдәнийитиниң уйғур өрп-адәтлиригә көрсәткән тәсири» дегән темида, бозуқ университетиниң оқутқучиси доктор гирай фидан әпәнди, «османли дәврдә түрк-хитай мунасивәтлири» дегән темида сөз қилди.

Йиғинниң кейинки бөлүмидә шаңхәй вә шәншидин кәлгән археолог вә тарихчи җуң вешиң, ма җинхоң қатарлиқ төт хитай мутәхәссис сөз қилди.

Йиғин ахирида профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди йиғинни хуласилиди.

Хитай-түркийә мунасивәтлиридә уйғурларниң орни қәйәрдә? түркийә оттуриға қойған уйғурлар, хитайлар билән түркләр оттурисидики мунасивәттә көврүклүк роли ойнаш тәклипини хитайлар қобул қиламду? уйғурларниң һазирқи вәзийити қандақ? бу соалларниң җавабиға еришиш үчүн йиғинда сөз қилған профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Профессор доктор әхмәт ташағил алди билән уйғурларниң тарихи әһмийити тоғрисида тохтилип мундақ деди:
«Уйғурларниң тарихи түркләрниң интайин муһим бир парчиси, уйғурларниң икки муһим тарихи бар бири, моңғулистандики өтүкән уйғурлири дәп атилидиған бозқурт җуғрапийисидики уйғурларниң тарихи, йәнә бири хитайниң ғәрбидики шәрқий түркистан дәп атилидиған райондики уйғурларниң тарихи бәк муһим. Әслидә улар аримизда көврүккә охшайду. Уйғурлар тунҗи болуп көчмән һаяттин йәрлишиш вә шәһәрлишиш һаятқа өтүп, түркләргә көплигән мәдәнийәт вә өрп адәт тәқдим қилди. Әслидә уйғур тарихи мәниви қиммәткә игә бир тарих вә түрк тарихиниң әң гүзәл қисми һесаблиниду. Бу йәрдә уйғурларниң хитай мәдәнийитиниң тәсиригә учриғанлиқи тоғрисида сөз қилиниватиду, мән буниңға қошулмаймән, чүнки уйғурлар өз алдиға қәдими бир мәдәнийәт вә өрп адәткә игә хәлқ. Уйғурлар, түркләрниң әң гүзәл җәлп қиларлиқ тарихини яратти. Улар мәдәнийәт вә өрп-адәт җәһәттә көплигән нәрсиләрни кәшип қилған хәлқ, буни көпрәк аңлитиш керәк. Бүгүн қарайдиған болсақ узун вақиттин буян, қумулдин қәшқәргичә, йәкән, хотән, чәрчән, куча, ақсу қатарлиқ пүтүн шәһәрләрдә уйғурлар яшимақта вә бу шәһәрләрдә охшимиған қиммәтлик мәдәнийәтләрни омумлаштурди.»

Профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди, «хитай-түркийә мунасивәтлиридә уйғурларниң орни қандақ?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди:
«Әлвәттә түркийә билән хитай мунасивәтлиридә түркийә уйғурларға сиясий җәһәттин вә уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси җәһәттин қараш керәк. Муһим болғини уйғур қериндашлиримиз өз миллий-өрп-адәтлири бойичә яшиши вә кишилик һоқуқлириға еришкән һалда хатирҗәм яшиши лазим. Түркийә хитай билән болған мунасивәтләрдә буни оттуриға қоюши керәк.»

Профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди, «уйғурларниң һазирқи вәзийитигә қандақ қарайсиз?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди:
«Мән буларни сөзлимисәмму у йәрдә бесим болуватқанлиқи бир һәқиқәт. Әпсуслинарлиқ билән уйғурларниң һазирқи әһвали кишилик һоқуқ җәһәттин яхши әмәс.»

Профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди, «түркийә оттуриға қойған уйғурлар, хитайлар билән түркләр оттурисидики мунасивәттә көврүклүк роли ойнаш тәклипини хитайлар қобул қиларму?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди:
«Буни қобул қилиши қийин әмма қобул қилиши керәк, уйғурларни әркин яшатмақ керәк.»

Профессор доктор әхмәт ташағил әпәнди, «уйғурлар тоғрисида башқа демәкчи болған сөзиңиз барму?» дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди:
«Мән уйғурларни бәк яхши көримән, уйғурлар түркләрниң әң муһим тәркиби қисми. Биз үчүн муһим болғини уйғур хәлқиниң тәрәққий қилиши, келәчәктиму мәвҗутлуқини сақлап давам қилиши һәммидин муһим. Улар хушал һаятқа еришкән һаман биз өзимизни бәхтлик һес қилимиз. Шуниң үчүн уйғурлар сәгәк болуши вә һаят яшиши керәк.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт