«21-Әсирдә ислам дунясиға истратегийәлик нәзәр» намлиқ хәлқара йиғинниң қарариға уйғур мәсилисиму киргүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017-05-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә сабиқ ички ишлар министири бәшир аталай «21-әсирдә ислам дунясиға истратегийилик нәзәр» намлиқ хәлқара йиғинниң ечилиш мурасимида сөз қилмақта. 2017-Йили май, түркийә.
Түркийә сабиқ ички ишлар министири бәшир аталай «21-әсирдә ислам дунясиға истратегийилик нәзәр» намлиқ хәлқара йиғинниң ечилиш мурасимида сөз қилмақта. 2017-Йили май, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Түркийәниң шәрқий райониға җайлашқан ван шәһиридики «йүзинчи йил университети» ниң саһибханилиқида «21-әсирдә ислам дунясиға истратегийилик нәзәр» темисида йиғин өткүзүлди. Бу илмий муһакимә йиғиниға әзәрбәйҗан, мисир, ирақ, һиндистан, сүрийә, испанийә вә оттура асия түркий җумһурийәтлири қатарлиқ 24 дөләттин 49, түркийәдин 59 илмий хадим болуп, җәмий 108 киши иштирак қилди вә илмий доклатини сунди.

Мәзкур йиғинда ислам дунясидики сиясий өзгиришләр, һазирқи вәзийәт, дучар болуватқан мәсилиләр, инсан һәқ вә һоқуқлири дәпсәндичилики һәм бу мәсилиләрни һәл қилиш йоллири қатарлиқ темиларда доклатлар оқуп өтүлди шундақла бу һәқтә музакириләр елип берилди. 10-Майдин 14-май күнигичә давамлашқан йиғинниң ечилиш мурасимида сабиқ ички ишлар министири бәшир аталай, ван валиси вә йиғинни уюштурған профессор доктор һүсәйин қарадағ әпәндиләр сөзлигән сөзлиридә ислам дунясиниң әң қийин күнләрни бешидин өткүзүватқан бүгүнки күндә түркийәниң шәрқидики чегра районлиридин бири болған ванда ислам дунясиниң мәсилилири тоғрисида музакирә елип берилишиниң зор әһмийәткә игә икәнликини тәкитләшти.

«21-Әсирдә ислам дунясиға истратегийәлик нәзәр» темисидики йиғинда истанбулда паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан вәқпи баш катипи. Истанбул университети оқутқучиси доктор өмәр қул әпәнди «шәрқий түркистан мәсилиси вә уни һәл қилиш йоллири» темисида доклат бәрди. У доклатида мәсилиләрни һәл қилиш йоллири тоғрисидики өз тәклип-пикирлирини оттуриға қойди.

Йиғин ахирида ортақ тәклип қарари мақулланди. Йиғинниң хуласә қарариға уйғурлар тоғрисида бир мадда киргүзүлди. Униңда мундақ дейилгән: «мәдәнийәт вә диний етиқад әркинлики һәр милләт вә шәхсниң әқәллий һәққидур. Шәрқий түркистанниң қәдимий хәлқи болған уйғурларму диний етиқад вә башқа әркинликләрдин бәһримән болуши керәк».

Йиғинни уюштурған ван йүзинчи йил университети муавин мудири профессор доктор һүсәйин қарадағ әпәнди илмий муһакимә йиғини тоғрисида мәлумат берип мундақ деди:«ислам дуняси бүгүн тарихтики әң қийин қараңғулуқ дәврини бешидин өткүзүватиду. Буларға биз гуваһчи болуватимиз. Бизниң бу йиғинни чақиришимиздики мәқсәт ислам дунясиниң мәсилилирини оттуриға қоюш, бу мәсилиләрниң пәйда болуш сәвәблирини илмий усулда оттуриға қоюш иди. Йиғинға иштирак қилған мутәхәссисләр мәсилиләрни илмий йосунда оттуриға қойди вә йиғинда наһайити яхши музакирә елип берилди. Йиғин бүгүн мувәппәқийәтлик ахирлашти. Бу районда тунҗи қетим бундақ бир хәлқара йиғин өткүзүлди. Ислам дунясиниң мәсилилирини көп җәһәттин оттуриға қоюп тәһлил қилдуқ.»

Һүсәйин қарадағ әпәнди йиғинниң ахирида қобул қилинған тәклип қарариға «шәрқий түркистан мәсилисиниңму киргүзүлгәнлики»ни, буни түркийә һөкүмити билән һәрқайси дөләтләрниң әнқәрәдә турушлуқ әлчиханилириға тарқитип берилидиғанлиқини баян қилип мундақ деди:«һазир шәрқий түркистанлиқлар дучар болуватқан қийинчилиқларни ислам дунясидики мәсилиләрдин айрип қарашқа болмайду. Шәрқий түркистан ислам дунясиниң айрилмас бир парчисидур. Йиғин ахирида ортақ бир қарар мақулланди. Бу қарар ахбарат арқилиқ җамаәткә билдүрүлиду. Булардин сирт мәзкур қарар инглиз, әрәб вә рус тиллириға тәрҗимә қилинип, һәрқайси дөләтләрниң әнқәрәдә турушлуқ әлчиханисиға әвәтилиду.»

10-14 Май күни түркийәниң ван шәһиридә өткүзүлгән «21-әсирдә ислам дунясиға истратегийәлик нәзәр» темисидики йиғинда илмий доклат сунған истанбул университети оқутқучиси, шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи доктор өмәр қул әпәнди бу йиғинниң уйғур дәваси үчүн пайдилиқ болидиғанлиқини баян қилип мундақ деди: «бу йиғинда бизниң уйғурлар тоғрисида доклат беришимиз, йиғинниң хуласә қарариға шәрқий түркистан мәсилисиниң киргүзүлүши, ислам һәмкарлиқ тәшкилатида мәсилини күн тәртипкә елип келишкә, шәрқий түркистан мәсилисиниң ислам дунясиниң бир парчиси болуш сүпити билән һәл қилиш йоллирини издәштә пайдилиқ болиду дәп ойлаймән.»

Доктор өмәр қул әпәнди алдимиздики йилларда хитайда мәйданға келидиған бәзи һәрикәтләрниң мәркизиниң «шәрқий түркистан болидиғанлиқи»ни баян қилип мундақ деди: «мән шуни көрмәктимән, ислам дуняси вә түрк дуняси җәһәттин қарайдиған болсақ, алдимиздики йилларда хитайда мәйданға келидиған һадисиләрниң мәркизи шәрқий түркистан болиду дәп ойлаймән. Чүнки хитайниң муқимлиқи, түрк дунясиниң шундақла ислам дунясиниң муқимлиқи шәрқий түркистан мәсилисигә бағлиқ. Хитайниң ғәрб дунясиға ечилиши үчүн шәрқий түркистанниң истратегийәлик әһмийити наһайити зор. Бир бәлвағ бир йол пиланини әмәлгә ашуруш үчүнму шәрқий түркистан мәсилисини һәл қилиши шәрт. Мән доклатимдиму буларни баян қилдим. Бүгүнки уйғурларға елип бериватқан сиясити билән хитай өз мәнпәәтиниму қоғдиялмайду, ислам дуняси билән түрк дунясиниң тинчлиқиниму бузиду дәп ойлаймән».

Түркийәниң ван шәһиридә өткүзүлгән «21-әсирдә ислам дунясиға истратегийәлик нәзәр» намлиқ йиғинда йәнә уйғурлар вә хитайниң дини сиясити тоғрисида икки илмий мақалә оқуп өтүлди. Мақалидә нуқтилиқ һалда хитай асасий қануниниң 39-маддисида хитай хәлқиниң динға етиқад қилиш вә етиқад қилмаслиқ әркинлики барлиқи көрситилгән болсиму, мусулман уйғурларниң дини етиқадиниң чәкләнгәнлики оттуриға қоюлди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт