Xitayning saxta hésablar arqiliq siyasiy teshwiqat élip bériwatqanliqi ilgiri sürülmekte

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élidiki bir qisim yanfon igiliri tor saqchiliridin jiddiy agahlandurush uchuri tapshuruwalghan. 2015-Yili noyabir.
Uyghur élidiki bir qisim yanfon igiliri tor saqchiliridin jiddiy agahlandurush uchuri tapshuruwalghan. 2015-Yili noyabir.
AFP

Xitayda intérnét cheklimisining künséri küchiyishi bilen birlikte xitay hökümitining chet'ellerdiki digital siyasiy teshwiqat pa'aliyetliriningmu barghanséri aktiplishiwatqanliqi közetküchlerning diqqitini qozghimaqta.

Anadolu uniwérsitéti ijtima'iy alaqe wasitiliri we digital bixeterlik tetqiqat orginining mudiri proféssor lewenit eraslan ependi, xakkérlar teripidin oghrilan'ghan we yéngi échilghan ijtima'iy alaqe hésablirining qisqa waqit ichide xitayning siyasiy teshwiqatini qilidighan hésablargha aylinip qiliwatqanliqini bildürgen. Proféssor lewenit ereslan anadolu agéntliqining ziyaritini qobul qilip, xitayning nurghunlighan saxta we oghrilan'ghan ijtima'iy alaqe hésabliri arqiliq, bolupmu tiwittir, yutub we feysbuk qatarliq dangliq ijtima'iy taratqularda hökümetni qollaydighan mezmunlarni küntertipke élip kélishke urunuwatqanliqini éytqan.

Xewerde, xitay hökümitining ijtima'iy alaqe wasitiliride koruna wirusi wabasidiki jawabkarliqi tüpeyli zédilen'gen obrazini yaxshilash üchün, saxta we oghrilan'ghan hésablar arqiliq koruna wirusigha qarshi küresh tirishchanliqlirini teshwiq qiliwatqanliqini we koruna wirusigha munasiwetlik amérikagha qarshi toqulma sénariyeler ishlep chiqiriwatqanliqini ilgiri sürülgen. Lewenit eraslan ziyaret dawamida, xitayning koruna wirusi wabasi heqqidiki étibarini yaxshilash urunushliri bilen birlikte öktichi küchlerge qarshi jama'et pikri hasil qilish üchünmu selbiy mezmunlarni hembehirleydighanliqini bildürgen.

Xitayning oxshash mezmunlarni tarqitish arqiliq, ijtima'iy alaqe wasitilirige tesir körsitish üchün kündin kün'ge zoriyiwatqan we da'irisi kéngiyiwatqan ijtima'iy alaqe hésabliri shaykisining 1000 din köp tiwittir hésabi, 53 feysbuk sehipisi, 61 feysbuk hésabi, 10ming kishilik egeshküchisi bolghan 187 yutub qanilining mewjutluqi tekshürüp éniqlan'ghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan shiwétsiye döletlik uchur mulazimet shirkitining aliy inzhénéri doktor abdushükür abduréshit ependi xitay hökümitining saxta we oghrilan'ghan hésablar arqiliq xitay hökümitige qarshi awazini anglitishqa tirishiwatqan Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirigimu hujum qiliwatqanliqini tekitlep mundaq dédi: "Xitay hökümiti saxta tiwittir, yutub we inistgram hésabliri arqiliq dunyaning ijtima'iy taratqulardiki pikrini qalaymiqanlashturush, hetta mumkin bolghan shara'itta kishilerning ré'al uchurlardin saxta uchurlargha qéyishini qolgha keltürüsh üchün tirishiwatidu. Elwette biz heqiqiy ehwalini otturigha chiqirishi üchün ijtima'iy taratqularda munasiwetlik uchurlarni chiqirip diqqetni özimizge tartishqa tirishimiz. Xitayning 'besh moliri'mu tetür teshwiqat qilip, yalghan xewer toqup, nurghun saxta hésablar arqiliq yalghan xewerni birla waqitta tarqitish arqiliq bizning ijtima'iy alaqe wasitiliride chiqiwatqan sadayimizni jimiqturushqa tirishiwatidu".

Dunyaning eng chong ijtima'iy alaqe wasitiliridin tiwittir yéqinda, "Dölet bilen munasiwetlik uchur tarqitish qilmishi" gha arilashqanliqi seweblik xitay, rusiye we türkiye qatarliq döletler bilen munasiwetlik 32ming 242 hésabini taqiwetken bolup, xitay tashqi ishlar ministirliqi ipade bildürüp, "Xitayning étibarini chüshürüsh üchün pilanliq hujum qiliwatqan hésablarmu taqiwétilsun" dégenidi.

Xitayning siyasiy teshwiqatini élip bériwatqan, saxta we oghrilan'ghan hésablarning keynide xitay hökümitining barliqini tekitligen abdushükür abduréshit ependim mundaq deydu: "Torda saxta uchur tarqitiwatqan, hetta Uyghur we chet'ellik boluwélip saxta uchur tarqitiwatqanlar nahayiti köp. Bularni adette '5 molar' dep qoyimiz. Ularning kompartiye bilen hemkarliship ishlewatqini intayin éniq. Biz Uyghurlar tiwittirda aktip pa'aliyetni, a'ilimizning, uruq-tughqanlirimizning, xelqimizning derdini anglitish üchün qiliwatqan bolsaq, bizge qarshi turuwatqan saxta hésablarning keynide bir dölet bar. Biz shexsiy guruppa bolush süpitimiz bilen arqisida bir dölet bolghan saxtipezler bilen küresh qiliwatimiz. Ularning xitay bilen biwasite alaqisi bar".

BBC Ning xewer qilishiche, xitayning digital alem idarisi, ötken yili 700din artuq intérnét sehipisi we 10mingdin artuq téléfon yumshaq détalini chekligen bolup, xitayda ijtima'iy alaqe wasitiliri we qisqa uchurlarni közitidighan, siyasiy jehettin sezgür mezmunlarni tekshüridighan yüz minglarche tor saqchisi bar iken. Xitayda intérnét ul mu'essese qurulushining puxta bolushi, tor ishletküchilerning köp bolushigha qarimay, IP adréslirining taqiwétilishi, torda izdesh netijilirining sénzor qilinishi ehwali intayin éghir iken. Yéqinqi yillardin buyan "Tor seddichin sépili" atalghusi barliqqa kelgen bolup, xitayda gugil, tiwittir, feysbuk, inistigram qatarliq ijtima'iy alaqe wasitiliridin bashqa "Nyu-york waqti", wikipédiye qatarliq chet'el merkezlik minglighan dangliq tor béketler cheklen'gen. Shundaq bolushigha qarimay xitay diplomatlirining öz dölitide cheklen'gen ijtima'iy alaqe wasitilirini ishlitishi we bu taratqularda xitayning siyasiy teshwiqatini élip bérishi közetküchlerning diqqitini qozghimaqta.

Türkiyediki sulayman demirel uniwérsitétining oqutquchisi, tonulghan xitay ishliri tetqiqatchisi doktor ümid alp'eren ependim bu heqtiki so'allirimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Xitayda, feysbuk, tiwittir, yutub qatarliq gherb merkezlik ijtima'iy alaqe wasitilirining cheklen'genlikige qarimay, yéqinqi yillardin buyan xitay mes'ulliri we diplomatlirining yuqiriqi ijtima'iy alaqe wasitilirini köp ishlitiwatqanliqini körüwatimiz. Teshwiqat meqsetlik qilinsimu ular bilen xitaygha qarshi öktichi küchler otturisida öz ara tesirlishish yüz béridu. Bu ijtima'iy alaqe wasitilirining jilwisi. Xitay diplomatlirining bezide öz mewqesige zit yazmilarni hembehirligenlikigimu shahit boluwatimiz. Buningdin burun xitayning téhran bash elchisi iran sehiye ministirining bayanatlirini tiwittirda tenqid qilghan idi. Iran xelqi buni qattiq eyibligen. Xitay diplomatlirining resmiy organlirigha zit bolmighan we türkiyening ichki ishlirigha arilashmighan ehwal astida ilip barghan siyasiy teshwiqatliri chong mesile emes. Herqandaq dölet özining siyasiy teshwiqatini ilip baridu. Lékin qopal we uslubqa diqqet qilmighan siyasiy teshwiqatlarning ijabiy ünümi bolmaydu."

Toluq bet