Сараһ кук: «хитайдики диний етиқад зиянкәшликигә америка техиму қаттиқ инкас билдүрүши лазим!»

Мухбиримиз әзиз
2020-03-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әркинлик сарийиниң асия ишлири тәтқиқатчиси сара кук ханим.
Әркинлик сарийиниң асия ишлири тәтқиқатчиси сара кук ханим.
freedomhouse.org

Уйғур дияридики диний етиқад зиянкәшлики нөвәттә барғансери қош характергә игә болуватқан болуп, буниңда һәм уйғурларниң миллий кимлики һәм диний кимлики бирдәк һуҗум нишанлири болуп кәлмәктә.

Мушу хилдики диний зиянкәшликкә охшаш болмиған нуқтилардин қарап чиқиш үчүн америкадики җорҗтавн университети қармиқидики беркелей мәркизи өткән һәптә мәхсус тор музакириси уюштурди. Бу музакиригә уйғурлар мәсилиси билән тонушлуқи болған америкадики һәр саһәгә хас мутәхәссисләрдин он киши иштирак қилип, мәсилигә омумий җәһәттин қарап чиқти.

Шулардин вашингтон шәһиридики «әркинлик сарийи» ниң тәтқиқатчиси сараһ кук бу мәсилиниң һазирқи әһвалини тәкитләш билән биргә америка һөкүмитиниң нөвәттә шунчә көп дәлил-испатлар мәлум болуватқан әһвалда техиму қаттиқрақ тәдбир қоллиниши лазимлиқини алаһидә шәрһлиди. Сараһниң бу һәқтики баянлирида һазир милйонлиған уйғурлар лагерда өлүмни күтүп йетиватқанда бу мәсилини давамлиқ кәйнигә созушниң техиму зор бастурушқа елип баридиғанлиқи тәпсилий муһакимә қилинди.

Сараһ кук хитайниң һазирқи әһвалини омуми җәһәттин көзитиш асасида нөвәттики диний етиқад зиянкәшликини «хитай компартийәси динларни һөкүмәтниң қоли арқилиқ башқуруп кәлгән һәрқандақ вақиттикидин ешип кәтти,» дәп көрситиду.

Униң билән болған сөһбитимиз җәрянида у бу һәқтики қарашлирини йәнә бир қетим тәкитләп, һазирқи диний етиқад зиянкәшликиниң бундақ зор көләмгә игә болуши билән ши җинпиңниң һакимийәт бешиға чиқиши оттурисида зич мунасивәт барлиқини билдүрди.

«Буниңда мундақ бир нәччә амил мәвҗут. Мән бу тоғрилиқ мақаләмдиму тохтилип өткән. Биринчидин, ши җинпиң дәвридә биз коммунистик партийәниң ахбарат васитилиригә, пуқравий җәмийәткә, интернетқа, қисқиси хитайдики барлиқ пуқравий паалийәтләргә болған контроллуқ вә чәклимини зор дәриҗидә ашурғанлиқини көрдуқ. Бу һал илгирики вақитлардиму мәвҗут болсиму, әмма һазирқидәк юқири сәвийидә әмәс иди. Бу әһвал өз нөвитидә диний етиқад саһәсидиму охшаш көләм вә сәвийидә омумлашти һәмдә кишилик һоқуқ саһәсидики чекинишниң бир зор мисали болуп қалди. Буниң билән ши җинпиң бурунқидинму бәкрәк һакиммутләқлиқ вә диктаторилиққа йүзләнди. Дәл мушу сәвәбтин биз һазир диний етиқад саһәсиниңму һечқандақ зөрүрийәт болмиған әһвалдиму қаттиқ контрол қилиниватқанлиқини көрмәктимиз. Иккинчидин, шинҗаңға қарайдиған болсақ чен чүәнго башчилиқидики һөкүмранлар гуруһиниң қоманданлиқида һазирқи диний етиқад саһәсидики барғансери еғирлаватқан зулум вә бастурушлар көпләп мәлум болуватиду. Бу кишиләр болса тибәттә вә башқа җайларда диний етиқад зиянкәшликини көп қетимлап синақтин өткүзгән һәмдә буниңда йетәрлик ‹тәҗрибә' топлиған кишиләрдур. Үчинчидин, һазирқи мәвҗут юқири пән-техника васитилири болса бу хил зулумларни техиму кеңәйтишкә дағдам йол ечип бериватиду. Әң ахирқи нуқта шуки, һазир мушу хил зулум вә бастурушларни қанчә чоңқур вә кәң миқяста иҗра қилалиған кишиләр шунчә көп мукапатлинип әмәллири өсүватиду. Мәсилән, чен чүәнго хитай компартийәси мәркизий комитети сиясий бюросиниң әзалиқиға өсти. Бу болса диний саһәдики зулумни ашурушта башқиларға техиму зор илһам бериватиду.»

Нөвәттә муәййән сандики бир түркүм кишиләр уйғурлар дияридики сиясий бастуруш вә зиянкәшлик қилмишлири тоғрисида сөз болғанда һәрқачан уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнгони әйибләйдиған болуп, лагерлар мәсилиси, мәҗбурий әмгәк вә башқа қәбиһликләрни «чен чүәнгониң иҗадийити» дәп қарап келиватқанлиқи мәлум. Сараһ билән болған сөһбитимиздә мушу әһваллар тоғрилиқ сөз болди. Әмма сараһниң қаришичә, бу ишларни чен чүәнгоғила бағлап қоюш тоғра әмәс. Әксичә чен чүәнго изчил түрдә бейҗиңдики ши җинпиңниң йолйоруқлирини иҗра қиливатқан болуп, у пәқәт буйруқни иҗра қилғучи бир печка, халас.

У бу һәқтә мундақ деди: «бундақ сөзләрниң ишәнчлик әмәсликини биз көрүватимиз. Немишқа дегәндә биз йеқинда ашкара болған бир қисим һөҗҗәтләрдин шуни ениқ көрүвалимизки, ши җинпиң йәрликтики әмәлдарларға мәркәздин биваситә буйруқ чүшүрүш арқилиқ шинҗаңдики диний бастуруш һәрикитидә қилчиму рәһимдиллиқ қилмаслиқни алаһидә тәләп қилған. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ, һазирқи ахбарат саһәсигә шунчә ениқ болуватқан шинҗаңдики бастуруш вә зиянкәшлик қилмишлиридин ши җинпиңниң хәвири йоқ, десә һечким буниңға ишәнмәйду. Лагерлар қурулған дәсләпки вақитларда шундақ гәпләр оттуриға чиққан болса буни тоғра чүшинишкә болатти. Әмма қарайдиған болсақ 2017-йилиниң оттурилири лагерларни һәғдадиға йәткүзгән чен чүәнго өктәбир ейида бейҗиңдики алий дәриҗилик рәһбәрлик гуруһиға әзалиққа қобул қилинди. Шүбһисизки, бу қарарни ши җинпиң гуруппа музакирисигә қоюп қарар қилған. Демәк, улар бир адәмни мундақ муһим гуруһқа әзалиққа қобул қилишта уқушмастин иш қилғини йоқ. Әксичә, бу чен чүәнгониң бастуруш қилмишини мукапатлаштин башқа нәрсә әмәс. Мушуларниң һәммиси бу ишлардин ши җинпиңниң хәвири йоқ, дегән пикирни кәскин рәт қилиду.»

Уйғурлар учраватқан зиянкәшликләр тоғрисида ислам дуняси вә қошна районлар һакимийәтлири сүкүт қиливатқанда америка башчилиқидики ғәрб дуняси буни изчил кәскин ибариләр билән тәнқидләп келиватқанлиқи мәлум. Әмма сараһниң қаришичә, американиң нөвәттики «тәнқидләш» басқучида тохтап қелишини йетәрлик, дәп қарашқа болмайдикән. Униң пикричә америка һөкүмити бу мәсилидә тәнқидләштин һалқиши һәмдә зөрүр болған конкрет һәрикәткә өтүши лазим икән.

У бу һәқтә мундақ деди: «мениңчә, буниңда биринчи болуп қилидиған иш чен чуәнго вә униң һәқәмсайилиригә ‹йәр шари магнетиски қануни' вә башқа җазалаш тәдбирлирини иҗра қилип җаза бериштур. Шуниң билән биргә шинҗаңниң башқа җайлиридики һәмдә ичкири өлкиләрдики мушу хил қилмишларни садир қиливатқан шәхсләргиму мушу хилда җаза бериш лазим. Немишқа дегәндә ашу хилдики бастурушқа һәмдәм болуватқан шәхсләрни мушундақ айрип чиққанда бу хил җазалашниң һәқлиқ вә йоллуқ икәнликини намайиш қилғили болиду. Буниң билән дәриҗиси улардин юқири болған мәркәздики әмәлдарларға, шуниңдәк төвән қатламдики һәр дәриҗилик атармән-чапармәнләргә ениқ болған агаһландуруш бәргили болиду. Андин немә болиду, десиңиз хитай компартийәси өстүргән бу әмәлдарлар һеч болмиғанда өзлириниң әмәл-мәнсәп мусаписидә топлиған байлиқлирини чәтәлгә йөткәп кетәлмәйдиғанлиқини биливалиду. Буниң билән чен чуәнго дәрһалла лагерларни тақиветиши натайин. Әмма һечболмиғанда деми ичигә чүшүп, ишниң алди-кәйнини ойлашқа мәҗбур болиду. Бу болса башқа әмәлдарларғиму йетәрлик дәриҗидә бесим болиду.»

Бу қетимқи муһакимигә майкил раян, мәмәт тохти, тим грос қатарлиқ шәхсләрму иштирак қилған болуп, бу қетимқи коллектип музакиридә уйғурлар дуч келиватқан диний етиқад зиянкәшлики көп қатлам вә көп тәрәплимә бойичә қарап чиқилди. Шундақла булар айрим-айрим мақалә шәклидә бесилип техиму көп саһәни бу җәһәттә йеңи чүшәнчиләргә игә қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт