Ottura asiya memliketlirining xitaygha bolghan qeriz mesilisi yene otturigha chiqmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-11-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Qirghizistan prézidénti soronbay jénbékof we uning xitay re'isi shi jinping söhbettin kéyin imza qoyush murasimida höjjet almashturmaqta. 2019-Yili 13-iyun, bishkek.
Qirghizistan prézidénti soronbay jénbékof we uning xitay re'isi shi jinping söhbettin kéyin imza qoyush murasimida höjjet almashturmaqta. 2019-Yili 13-iyun, bishkek.
AFP

70 Yil höküm sürgen sowét ittipaqining ötken esirning 90-yillirining bashlirida yimirilip, uning ornigha bir nechche musteqil döletlerning meydan'gha kelgenliki hem ularning her qaysining öz aldigha ichki we tashqi siyaset yürgüzüwatqanliqi melum. Ularning ichide özbék, qazaq, qirghiz, türkmen'ge oxshash türkiy tilliq xelqlerningmu öz aldigha memliketliri qurulghan bolsimu, emma 30 yilgha yéqin waqittin buyan ularning bezilirining bolupmu qoshna xitayning tesiridin qutulalmaywatqanliqi ilgiri sürülmekte. Yéqinda qirghizistan da'irilirining xitaydin alghan qerzni qayturalmay, uni yandurushning yéniklitishini sorighanliqi bir qatar ammiwiy axbarat wasitilirining hem mutexessislerning diqqitini tartqan idi.

Buningdin bir nechche kün ilgiri "Perghane" agéntliqida élan qilin'ghan "Qirghizistan yene xitay xelq jumhuriyitidin dölet qerzini töleshning yéniklitishni iltimas qildi" namliq maqalidin melum bolushiche, qirghizistan da'iriliri xitaygha bolghan qerzini yéniklitishning ornigha memlikettiki xitay karxanilirining bixeterlikini teminleshni wede qilghanken. Qirghizistanning tashqiy ishlar ministiri ruslan qazaqbayéf memliketning mundaq heriketke barghanliqini mushu yili dunyagha tarighan korona wirusi wabasi bilen baghlashturghan.

Emdi "Merkiziy asiya" yéngiliqlar agéntliqida bérilgen merkiziy asiya boyiche musteqil zhurnalist kris rikltonning "Qirghizistanning xitaygha qerzi: dölet xirajitini késish bilen xelqtin meblegh yighish arisida" namliq maqalisida éytilishiche, qirghizistanning sabiq bash ministiri érkin asrandiyéf mushu yili aprél éyida xitay terepning qirghizistanning iltimasini chüshen'genlikini ilgiri sürgen bolsimu, emma xitay bu mesile boyiche héch qandaq resmiy bildürüsh élan qilmighaniken.

Metbu'atlarda élan qilin'ghan xewerlerdin igilishimizche, hazir qirghizistandiki bezi emeldarlar, aliy kéngesh ezaliri xitay qerzidin qutulush üchün xelqtin yardem sorash teklipini berse, beziliri 100 ming dollar bergen her qandaq chet ellikke qirghizistan puqraliqini bérish teklipini bermektiken. Mubada 50 ming chet ellik shu miqdarda pul tapshursa, qirghizistan 5 milyard dollar yighip, omumen tashqiy qerzdin, shu jümlidin xitay qerzidin qutulalaydiken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistanliq siyasetshunas rehim hapizof ependi kéyinki waqitlarda qirghizistanning xitaygha bolghan qerzining bir qatar yuqiri derijilik emeldarlar, erbaplar, siyasetchiler üchün jiddiy mesililerning birige aylan'ghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bügünki kün'ge qeder qirghizistanning tashqiy qerzi 4 milyard 500 milyon amérika dollarigha yetti. 40 Pirsentini xitayning qerzi teshkil qilidu. 7-Öktebir inqilabidin kéyinki waqitliq hökümiti üchün xitaygha bolghan qerz asasiy mesililerning biri bolup qalmaqta. Addiy xelq, hökümet xizmetchiliri, siyasetchiler buningdin kéyin xitaydin köplep qerz élishqa qarshi chiqmaqta. Ularning éytishiche, qirghizistanning xitayning siyasiy we iqtisadiy tesirige chüshüp qélish xewpi bar. Uninggha bir misal, tajikistan xitaydin alghan milyardlighan qerzni qayturalmastin, axiri bu qerzning ornigha öz yérining 2 pirsentke yéqin yérini xitaygha bérishke mejbur boldi. Mundaq ehwal qirghizistandimu tekrarlinishi mumkin."

Qazaqistanliq siyasetshunas jasaral qu'anishalinning pikriche, xitay özining merkiziy asiyagha qaritilghan iqtisadiy basturush siyasitini alliqachan yürgüzüwatmaqtiken. Bu jehette tajikistan we qirghizistan xitayning qapqinigha chüshüp bolghanken.

U mundaq dédi: "Qazaqistanmu hazirqi turqida mushuninggha yéqinliship kéliwatidu. Qazaqistan qapqan'gha chüshmisimu, emma uninggha az qaldi. Omumen qerzning ölchimi her elning memliketlik xirajitige qarap belgilinidu emesmu. Tajikistanning yerlik xirajitining 60 pirsentige yéqini xitaygha qeriz boldi. Qirghizistanning 40 pirsenti, qazaqistan qerzining 20 pirsenti xitaygha toghra kélidu. Démek, bu chong xewp. Bu xewptin qutulush üchün shu qerzni qayturush kérek. Shuninggha bar küchni sélish lazim. Ikkinchidin, shuninggha qarshi turush üchün barliq imkaniyetni paydilinishi kérek. Buning barliqi hazirqi höküm sürüwatqan tüzümge baghliq bolmaqta. Bu tüzüm jinayetchi tüzüm. Öz térritoriyesining bir pütünlikige xewp tughdurush bu chong memliketlik jinayettur. Hazir bu tüzümdin qutulush herikiti barghanséri kücheymekte. Hazir xitay hetta afriqa ellirigimu xewp tughduruwatidu."

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi hazirqi waqitta qirghizistan ehwalining heqiqetenmu éghir ikenlikini, bolupmu buninggha bu yili bashlan'ghan korona wirusi wabasining qattiq tesir qilghanliqini, yene bir tereptin, qirghizistanda pat-pat yüz bérip turidighan siyasiy özgirishlerningmu tesiri bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Uning üstige türmide yatqanlar hökümet béshigha chiqti. Japarof prézidént saylimini belgilep, shuninggha teyyarliq qilish üchün hökümetke yéngi kelgenlerni qoydi. Shundaq qilip, qirghizistanda bir salahiyetlik dölet bashliqi, hökümet re'isi yoq. Emdi xitay birdinla pul bermeydu. U özige paydiliq shertlerni qoyidu."

Qehriman ghojamberdi tajikistanning qerzni qayturalmay, öz yérining bir qismini bériwetkenlikini, xitayning u yerde hetta özining herbiy bazisini qurup bolghanliqini bildürdi. U yene bu weziyetning Uyghur milliy herikitigimu sözsiz tesir yetküzidighanliqini ilgiri sürdi.

Igilishimizche, hazirgha qeder tajikisttanning xitaygha qerzi 40 milyon dollarni teshkil qilsa, yene bir ottura asiya memlikiti özbékistan xitayning bir qatar banklirigha 3 milyard 300 milyon dollar qerzken. Emdi qazaqistanning tashqiy omumiy qerzi 152 milyard 700 milyon dollarni teshkil qilsa, shuning ichidin xitaygha 10 milyard 200 milyon dollar qerz ikenliki otturigha qoyulmaqta.

Toluq bet