Хитай немә үчүн хоңкоңдики қаршилиқларни дәрһал тинҗиталмайду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-11-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сақчиларниң хоңкоңдики намайишчи оқуғучиларни көздин яш аққузуш бомбиси, резинкә оқларни атқан вә тутқун қилған. 2019-Йили 13-авғуст.
Сақчиларниң хоңкоңдики намайишчи оқуғучиларни көздин яш аққузуш бомбиси, резинкә оқларни атқан вә тутқун қилған. 2019-Йили 13-авғуст.
AP

Хәлқарадики анализчилар әгәр хитай һөкүмити хоңкоңдики қаршилиқ һәрикәтлирини қанлиқ бастурса, хитайниң еғир ақивәтләргә гириптар болидиғанлиқини пәрәз қилишмақта.

Хоңкоңда өткүзүлгән 10-айдики рай синашта хоңкоң аһалисиниң һәр йәттидин төти «хоңкоң тарихидики әң лаяқәтсиз рәһбәр» дәп баһалиған, үчтин икки адәм нөл номур бәргән хоңкоң алаһидә мәмури райониниң башлиқи лин җеңйө 4-ноябир шаңхәйдә өткүзүлгән «2-нөвәтлик импорт-екиспорт йәрмәнкиси» җәрянида хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшүп сөһбәтләшкән. Бу униң бу йил 6-айда хоңкоңда қаршилиқ һәрикәтлири баш көтәргәндин буян тунҗи қетим хитай рәиси билән йүзму-йүз көрүшүп, хоңкоң мәсилисини музакирә қилиши болуп һесаблинидикән. 

Шинхуа агентлиқиниң бу һәқтики хәвиридә баян қилинишичә, сөһбәттә ши җинпиң лин җеңйө рәһбәрликидики хоңкоң мәмурий һөкүмитиниң 5 айдин буян давамлашқан қаршилиқ һәрикәтлирини бесиқтуруш үчүн көп тиришчанлиқ көрсәткәнликини муәййәнләштүргән вә бу һөкүмәтниң нөвәттики муһим вәзиписиниң хоңкоңниң тинчлиқини әслигә кәлтүрүштин ибарәт икәнликини тәкитлигән. Ши җинпиң сөзидә йәнә лин җеңйөни қоллайдиғанлиқини, хоңкоң һөкүмитиниң «бир дөләттә икки хил түзүм» сияситигә, хоңкоңниң асасий қануниға һөрмәт қилған һалда бузғунчилиқ һәрикәтлирини тинҗитишта қәтий болушини тәләп қилған. 

Әмма хоңкоңдики демократлар партийәсиниң рәиси ху җивейниң 7-ноябир «алма гезити» гә билдүришичә, хитайниң 4-нөвәтлик омумий йиғинида хоңкоң һәққидә бирәр қарарниң елинғанлиқи яки музакиригә қоюлғанлиқи тоғрисида һазирға қәдәр һечқандақ учур йоқ икән. Униң билдүришичә, «әгәр хитай һакимийити ичкири өлкиләрни башқуруш услубини хоңкоңға әйнән көчүрүп кәлсә, хәлқниң тәләп-истәклирини қопаллиқ билән бастуруштин башқини билмисә, у һалда ‹бүгүнки шинҗаң, әтики хоңкоң' дегән гәп қуруқ нәзәрийә әмәс, бәлки реяллиқ» болуп қалидикән. 

«Германийә авази» радийосиниң германийәдә чиқидиған «франкфурт мәҗмуәси» гезити, шиветсарийәдә чиқидиған «йеңи зурихлиқлар» гезити қатарлиқлиқларда оттуриға қоюлған хоңкоңға аит пикирләргә асасән елан қилған «хоңкоң мәсилиси хитай үчүн бир тозақму?» намлиқ мақалисида баян қилишичә, ғәрб анализчилири нөвәттә хоңкоңдики қаршилиқниң қандақ шәкилдә тинҗиши яки қандақ шәкилдә бастурулуш мәсилисигә җиддий көңүл бөлмәктә икән. 

Мақалида тилға елинишичә, анализчилар хоңкоңдики қаршилиқларниң давамлишиватқиниға 5 айдин ашқан вә йәнә узун бир муддәт давамлишидиғанлиқи мөлчәрлиниватқан, униң үстигә қаршилиқ һәрикәтлириниң шиддәт түси барғансири юқири пәллигә чиқип бузуп-чеқиш, от қоюш, адәм уруш, өлтүрүш һадисилири күнсери әвиҗ еливатқан туруғлуқ «хитай һөкүмити немә үчүн үнүмлүк бир тәдбир қоллинип, бу қаршилиқларни тинҗиталмайду?» дегән соалниң җавабини издәватқан болуп, бу һәқтә охшимайдиған қарашлар оттуриға қоюлған. 

Мақалиға көрә, хитай һөкүмитиниң хоңкоңдики еғир қалаймиқанчилиқларни әскәр чиқирип тинҗиталмаслиқиниң һәр түрлик реялни сәвәблири бар икән. Буниң муһим мәзмунини төвәндики нуқтиларға йиғинчақлаш мүмкин. 

Биринчиси, 1997-йили елан қилинған «хитай-әңилийә ортақ баянати» да «бир дөләттә икки хил түзүм 50 йилғичә өзгәрмәйду» дейилгән болуп, 2048-йилиғичә хитай һакимийитиниң бу баянатни өз алдиға бир тәрәплимә бикар қиливетиши әнгиләйә вә хоңкоңға мәбләғ салған ғәрб карханилириниң қаршилиқини қозғайдикән. Әгәр хитай хоңкоңдики қаршилиқни қораллиқ бастурса, бу баянатни инкар қилған билән баравәр болидикән. Нәтиҗидә, худди «4-июн тйәнәнмен қирғинчилиқи» дин кейин ғәрб дөләтлири хитайға қарита қорал-ярақ вә юқири техника имбаргосини йолға қойғанға охшаш, америка башлиқ ғәрбниң хитайға йәнә бир қетим техиму күчлүк имбарго йүргүзүшигә йол ечип беридикән. Бу хитайға ниспәтән «өз путиға өзи палта чапқанлиқ» билән баравәр һесаблинидикән. Илгири «хоңкоңдики бузғунчилиқ һәрикәтлириниң арқида ғәрбтики дүшмән күчләр бар» дәп елан қилған хитай һакимийити бу «тозақ» қа чүшмәслик үчүн «сәбир» қилмақта икән.

Иккинчиси, асияниң пул муамилә мәркизи болған хоңкоң хитайниң пул муамилә саһәсидә дуняға кеңийишиниң дәрвазиси болуп, хитай һакимийити хитай пулини дунявий пуллар қатариға киргүзүш үчүн паал һәрикәт қиливатқан бир чағда мубада хоңкоң хәлқини қораллиқ бастурушқа җүрәт қилса, асия пул муамилә мәркизиниң сиңапорға йөткилип кетишигә йол ечип бәргән болидикән. Нәтиҗидә дунявий чоң дөләт болуш чүшини көриватқан хитай хәлқара пул муамилә базиридин сиқип чиқирилидикән. Әнгилийәниң 150 йилдин артуқ мустәмликиси астида турған сиңапор хоңкоңға қариғанда демократийә вә әркинлик капаләткә игә тинч бир макан һесаблинидикән. Хитай бу «тозақ» қиму чүшүшни халимиғанлиқи үчүн хоңкоңлуқларни қораллиқ бастурушқа җүрәт қилалмай кәлмәктә икән. 

Үчинчиси, хоңкоңни хоңкоң қиливатқини америка вә явропадики тәрәққий қилған карханиларниң мәблиғи болуп, улар хоңкоң иқтисадиға наһайити зор миқтарда дәсмайә салған. Навада хитай һөкүмити хоңкоң хәлқигә қарита қораллиқ мудахилә елип барса, бу дөләтләр хоңкоңдики, һәтта хитайдики мәбләғлирини шәрқий-җәнубий асиядики башқа дөләтләргә, бәлки һиндистанға йөткәйдикән. Бу һал хоңкоңдики иқтисадниң мислисиз дәриҗидә сиртқа еқишини кәлтүрүп чиқиридикән. Көзәткүчиләрниң қаришичә, хоңкоңдики мәсилиниң еғирлиқ дәриҗиси техи бу сәвийигә йәтмигән. Ғәрб әллири мәбләғлирини йөткәш-йөткимәслик мәсилиси үстидә ойлиниш ичида турмақтикән. Германийә сода гуруһиниң баш дериктори волфгаң нидәрмарк «германийә карханилириниң сәври-тақитиниңму чеки бар» дегәнгә охшаш, хоңкоңға мәбләғ салған ширкәтләр хоңкоң вәзийитиниң әслигә келишини сәбир-тақәт билән күтмәктә икән. 

Төтинчиси, хоңкоңдики қаршилиқларниң от пилтиси хитайниң бу районниң демократийә вә әркинлик муһитиға қилған дәхли-тәрузлиридин ибарәт болуп, «бир бәлвағ, бир йол» пилани арқилиқ дуняға хоҗа болуш чүшини көриватқан хитай һакимийити әгәр хоңкоңдики әркинлик садалирини қанлиқ қирғинчилиқ билән тунҗуқтурмақчи болса, йәни хоңкоңға әскәр киргүзүп «2-тйәнәнмен қирғичилиқи» ни пәйда қилса, техиму көп дөләтләрниң ишәнчидин мәһрум қалидикән вә бу ширин чүши асанла суға челишидикән. Хитай дуняда йетим дөләтләр қатариға кирип қалидикән. Униң үстигә 1997-йили хоңкоң хитайға өткүзүп берилиштин илгири чәтәлгә чиқип кәткән қанчә миңлиған хитай байлири хоңкоңниң мустәқиллиқини астирттин қоллаватқан болуп, мубада хитай хоңкоң хәлқиниң ирадисигә һөрмәт қилидиған бир йолни тутмиса, бу күчләрниң түрткисидә хоңкоңда тинчлиқ узун муддәткичә әмәлгә ашмайдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт