Xitay néme üchün xongkongdiki qarshiliqlarni derhal tinjitalmaydu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-11-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Saqchilarning xongkongdiki namayishchi oqughuchilarni közdin yash aqquzush bombisi, rézinke oqlarni atqan we tutqun qilghan. 2019-Yili 13-awghust.
Saqchilarning xongkongdiki namayishchi oqughuchilarni közdin yash aqquzush bombisi, rézinke oqlarni atqan we tutqun qilghan. 2019-Yili 13-awghust.
AP

Xelq'aradiki analizchilar eger xitay hökümiti xongkongdiki qarshiliq heriketlirini qanliq bastursa, xitayning éghir aqiwetlerge giriptar bolidighanliqini perez qilishmaqta.

Xongkongda ötküzülgen 10-aydiki ray sinashta xongkong ahalisining her yettidin töti "Xongkong tarixidiki eng layaqetsiz rehber" dep bahalighan, üchtin ikki adem nöl nomur bergen xongkong alahide memuri rayonining bashliqi lin jéngyö 4-noyabir shangxeyde ötküzülgen "2-Nöwetlik import-ékisport yermenkisi" jeryanida xitay re'isi shi jinping bilen körüshüp söhbetleshken. Bu uning bu yil 6-ayda xongkongda qarshiliq heriketliri bash kötergendin buyan tunji qétim xitay re'isi bilen yüzmu-yüz körüshüp, xongkong mesilisini muzakire qilishi bolup hésablinidiken. 

Shinxu'a agéntliqining bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, söhbette shi jinping lin jéngyö rehberlikidiki xongkong memuriy hökümitining 5 aydin buyan dawamlashqan qarshiliq heriketlirini bésiqturush üchün köp tirishchanliq körsetkenlikini mu'eyyenleshtürgen we bu hökümetning nöwettiki muhim wezipisining xongkongning tinchliqini eslige keltürüshtin ibaret ikenlikini tekitligen. Shi jinping sözide yene lin jéngyöni qollaydighanliqini, xongkong hökümitining "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitige, xongkongning asasiy qanunigha hörmet qilghan halda buzghunchiliq heriketlirini tinjitishta qet'iy bolushini telep qilghan. 

Emma xongkongdiki démokratlar partiyesining re'isi xu jiwéyning 7-noyabir "Alma géziti" ge bildürishiche, xitayning 4-nöwetlik omumiy yighinida xongkong heqqide birer qararning élin'ghanliqi yaki muzakirige qoyulghanliqi toghrisida hazirgha qeder héchqandaq uchur yoq iken. Uning bildürishiche, "Eger xitay hakimiyiti ichkiri ölkilerni bashqurush uslubini xongkonggha eynen köchürüp kelse, xelqning telep-isteklirini qopalliq bilen basturushtin bashqini bilmise, u halda 'bügünki shinjang, etiki xongkong' dégen gep quruq nezeriye emes, belki réyalliq" bolup qalidiken. 

"Gérmaniye awazi" radiyosining gérmaniyede chiqidighan "Frankfurt mejmu'esi" géziti, shiwétsariyede chiqidighan "Yéngi zurixliqlar" géziti qatarliqliqlarda otturigha qoyulghan xongkonggha a'it pikirlerge asasen élan qilghan "Xongkong mesilisi xitay üchün bir tozaqmu?" namliq maqalisida bayan qilishiche, gherb analizchiliri nöwette xongkongdiki qarshiliqning qandaq shekilde tinjishi yaki qandaq shekilde basturulush mesilisige jiddiy köngül bölmekte iken. 

Maqalida tilgha élinishiche, analizchilar xongkongdiki qarshiliqlarning dawamlishiwatqinigha 5 aydin ashqan we yene uzun bir muddet dawamlishidighanliqi mölcherliniwatqan, uning üstige qarshiliq heriketlirining shiddet tüsi barghansiri yuqiri pellige chiqip buzup-chéqish, ot qoyush, adem urush, öltürüsh hadisiliri künséri ewij éliwatqan turughluq "Xitay hökümiti néme üchün ünümlük bir tedbir qollinip, bu qarshiliqlarni tinjitalmaydu?" dégen so'alning jawabini izdewatqan bolup, bu heqte oxshimaydighan qarashlar otturigha qoyulghan. 

Maqaligha köre, xitay hökümitining xongkongdiki éghir qalaymiqanchiliqlarni esker chiqirip tinjitalmasliqining her türlik réyalni sewebliri bar iken. Buning muhim mezmunini töwendiki nuqtilargha yighinchaqlash mümkin. 

Birinchisi, 1997-yili élan qilin'ghan "Xitay-engiliye ortaq bayanati" da "Bir dölette ikki xil tüzüm 50 yilghiche özgermeydu" déyilgen bolup, 2048-yilighiche xitay hakimiyitining bu bayanatni öz aldigha bir tereplime bikar qiliwétishi en'gileye we xongkonggha meblegh salghan gherb karxanilirining qarshiliqini qozghaydiken. Eger xitay xongkongdiki qarshiliqni qoralliq bastursa, bu bayanatni inkar qilghan bilen barawer bolidiken. Netijide, xuddi "4-Iyun tyen'enmén qirghinchiliqi" din kéyin gherb döletliri xitaygha qarita qoral-yaraq we yuqiri téxnika imbargosini yolgha qoyghan'gha oxshash, amérika bashliq gherbning xitaygha yene bir qétim téximu küchlük imbargo yürgüzüshige yol échip béridiken. Bu xitaygha nispeten "Öz putigha özi palta chapqanliq" bilen barawer hésablinidiken. Ilgiri "Xongkongdiki buzghunchiliq heriketlirining arqida gherbtiki düshmen küchler bar" dep élan qilghan xitay hakimiyiti bu "Tozaq" qa chüshmeslik üchün "Sebir" qilmaqta iken.

Ikkinchisi, asiyaning pul mu'amile merkizi bolghan xongkong xitayning pul mu'amile saheside dunyagha kéngiyishining derwazisi bolup, xitay hakimiyiti xitay pulini dunyawiy pullar qatarigha kirgüzüsh üchün pa'al heriket qiliwatqan bir chaghda mubada xongkong xelqini qoralliq basturushqa jüret qilsa, asiya pul mu'amile merkizining singaporgha yötkilip kétishige yol échip bergen bolidiken. Netijide dunyawiy chong dölet bolush chüshini köriwatqan xitay xelq'ara pul mu'amile baziridin siqip chiqirilidiken. En'giliyening 150 yildin artuq mustemlikisi astida turghan singapor xongkonggha qarighanda démokratiye we erkinlik kapaletke ige tinch bir makan hésablinidiken. Xitay bu "Tozaq" qimu chüshüshni xalimighanliqi üchün xongkongluqlarni qoralliq basturushqa jür'et qilalmay kelmekte iken. 

Üchinchisi, xongkongni xongkong qiliwatqini amérika we yawropadiki tereqqiy qilghan karxanilarning meblighi bolup, ular xongkong iqtisadigha nahayiti zor miqtarda desmaye salghan. Nawada xitay hökümiti xongkong xelqige qarita qoralliq mudaxile élip barsa, bu döletler xongkongdiki, hetta xitaydiki mebleghlirini sherqiy-jenubiy asiyadiki bashqa döletlerge, belki hindistan'gha yötkeydiken. Bu hal xongkongdiki iqtisadning mislisiz derijide sirtqa éqishini keltürüp chiqiridiken. Közetküchilerning qarishiche, xongkongdiki mesilining éghirliq derijisi téxi bu sewiyige yetmigen. Gherb elliri mebleghlirini yötkesh-yötkimeslik mesilisi üstide oylinish ichida turmaqtiken. Gérmaniye soda guruhining bash dériktori wolfgang nidermark "Gérmaniye karxanilirining sewri-taqitiningmu chéki bar" dégen'ge oxshash, xongkonggha meblegh salghan shirketler xongkong weziyitining eslige kélishini sebir-taqet bilen kütmekte iken. 

Tötinchisi, xongkongdiki qarshiliqlarning ot piltisi xitayning bu rayonning démokratiye we erkinlik muhitigha qilghan dexli-teruzliridin ibaret bolup, "Bir belwagh, bir yol" pilani arqiliq dunyagha xoja bolush chüshini köriwatqan xitay hakimiyiti eger xongkongdiki erkinlik sadalirini qanliq qirghinchiliq bilen tunjuqturmaqchi bolsa, yeni xongkonggha esker kirgüzüp "2-Tyen'enmén qirghichiliqi" ni peyda qilsa, téximu köp döletlerning ishenchidin mehrum qalidiken we bu shirin chüshi asanla sugha chélishidiken. Xitay dunyada yétim döletler qatarigha kirip qalidiken. Uning üstige 1997-yili xongkong xitaygha ötküzüp bérilishtin ilgiri chet'elge chiqip ketken qanche minglighan xitay bayliri xongkongning musteqilliqini astirttin qollawatqan bolup, mubada xitay xongkong xelqining iradisige hörmet qilidighan bir yolni tutmisa, bu küchlerning türtkiside xongkongda tinchliq uzun muddetkiche emelge ashmaydiken.

Toluq bet