Хоңкоңдики намайишқа ғәрб дөләтлири инкас билдүрмәктә

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-06-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хоңкоңда һөкүмәтниң «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүши» гә қарши милйонларчә киши намайиш өткүзди. 2019-Йили 9-июн.
Хоңкоңда һөкүмәтниң «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүши» гә қарши милйонларчә киши намайиш өткүзди. 2019-Йили 9-июн.
AP

9-Июн күни хоңкоңдики милйонлиған киши йәрлик һөкүмәтниң қачқунларни өткүзүп бериш қанун лайиһәсигә қарши намайиш елип барғандин кейин, хитай һөкүмитиниң баянатчиси гең шуаң 10-июн күни бейҗиңда мухбирларға қилған сөзидә, бу қетимқи намайишниң ғәрбтики яман ғәрәзлик бәзи дөләтләрниң күшкүртүши билән мәйданға кәлгәнликини илгири сүргән.

Фирансийә ахбарат агентлиқиниң 10-июн бейҗиңдин бәргән хәвиригә асасланғанда, хитай баянатчиси гең шуаң мухбирларға йәнә «намайишчилар санини милйон дәп аташниң тоғра әмәсликини, бәзи ахбарат қаналлириниң милйон кишилик намайиш дәп атап хәлқниң ирадисигә вәкиллик қилишқа урунушиниң қайил қилиш күчи йоқлиғини, йеқинқи мәзгилләрдин буян бәзи дөләтләрниң хоңкоңниң низам өзгәртиш мәсилисини чөридигән һалда мәсулийәтсиз сөзләрни қиливатқанлиқини, бейҗиңниң ташқи күчләрниң хоңкоңниң қанун турғузуш ишлириға арилишишиға қәтий қарши туридиғанлиқини» баян қилған.

Хәвәрдә тилға елинишичә, хитайниң зувани болған «йәршари вақти гезити» 10-июн елан қилған мунасивәтлик мақалисидә, бу қетимқи намайишни хоңкоңдики әксийәтчи гуруһлар билән чәтәл күчлириниң бирликтә тәшкиллигәнликини, намайишчилар саниниң милйон киши әмәс, 240 миң киши икәнликни изаһлиған.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, 6-айниң 20-күни хоңкоң парламентида авазға қоюлидиған «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш лайиһәси» ичидә «дөләт бихәтәрликигә тәһдит шәкилләндүргәнләрни хитайға әвәтип сот қилиш» ға мунасивәтлик бир мадда болуп, бу мадда хоңкоңда зор вәһимә пәйда қилған. Хоңкоңдики хәлқ «хоңкоңлуқларниң бешиға әң еғир қара күнләр кәлмәктә» дейишкән. Мубада бу мадда тәстиқтин өтсә, хоңкоңда сөз әркинлики, йиғилиш әркинлики зор дәриҗидә қамал қилинипла қалмай, хоңкоңниң демократийәси вә иқтисадий тәрәққиятиму зиянкәшликкә учрайдикән.

Техиму хәтәрлики, йиллардин буян хитайниң хоңкоңдики бесим сиясити вә әркинлик, демократийәгә болған чәклимилиригә қарши намайишлар уюштуруп қолға елинған көплигән яшларға хоңкоңниң мустәқил қануни бойичә «дөләт бихәтәрликигә дәхли-тәрз йәткүзүш» җинайити артилған. Әмма берилгән җаза муддити 6 ай билән 5 йил арилиқида болған. Әгәр бу хилдики тутқунлар хитайға әвәтилип сот қилинса, хитайниң қануни бойичә аз дегәндә 7 йил кесилидикән, көп болғанда өлүм җазасиға учрайдикән. Һалбуки, хитай һакимийити хоңкоңда «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүши» ни толуқ әмәлгә ашурушта чиң турмақта икән.

Хитайниң уйғур диярида милйон кишилик лагерларни қуруп, уйғурлар үстидин еғир зулум селиватқанлиқи алдинқи айларда хоңкоңдиму тегишлик инкас қозғиған, хоңкоңдики кишилик һоқуқ паалийәтчилири «җаза лагерлири әмәлдин қалдурулсун» дәп намайиш өткүзгәниди. Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди әпәнди хитай һакимийитиниң «таҗавузчилиқ қара нийитини әмәлгә ашуруш үчүн шәрқий түркистан, тибәт вә җәнубий моңғулийәдин кейин, әмди хоңкоң вә тәйвәнләргә қол селиватқанлиқи» ни илгири сүрди. У сөзидә, «хитай һакимийитиниң ялғуз хоңкоңға бәргән вәдисигә әмәл қилмайла қалмастин, илгири уйғурлар, тибәтләр вә җәнубий моңғулийәликләргә бәргән аптономийә вәдисигиму хилаплиқ қилғанлиқи» ни әскәртти.

«Қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүшкә қарши туруш» яки «хитайға әвәтишкә қарши туруш» дәп аталған хоңкоңдики бу намайишлар тунҗи болуп тәйвән президенти сәй йиңвенниң қоллишиға еришкән. У 9-июн ахбарат васитилиригә қилған сөзидә «хоңкоңни қоллап, тәйвәнни қоғдаш» ни тәшәббус қилған һәмдә «бир дөләттә икки хил түзүм» сияситиниң тәйвәнгә уйғун кәлмәйдиғанлиқини, бу сиясәтниң хоңкоңда аллиқачан мәғлуп болғанлиқини тәкитлигән.

10-Июн америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус мухбирларға қилған сөзидә, «бир дөләттә икки хил түзүм» вә хоңкоңниң хәлқарадики алаһидә орниниң тәһликигә йолуқуватқанлиқидин өзлириниң хоңкоң хәлқигә охшашла әндишә туюватқанлиқини тилға елип: «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» ниң «хоңкоңниң аптономийә һоқуқини зәипләштүрүшидин, хоңкоңда узун йиллардин буян бәрпа қилинған кишилик һоқуқ капалитиниң, әқәллий әркинлик вә демократик қиммәт қаришиниң зәрбигә учришидин әнсирәйдиғанлиқи» ни баян қилған.

10-Июн күни әнглийә парламентиму «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» мәсилисидә җиддий соалға дуч кәлгән. Парламент ташқи ишлар комитети хадими катерина вест бу һәқтә тохталғанда, һөкүмәттин «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» ишиниң 1997-йили имзаланған «хитай-әнглийә ортақ баянати» ға көрситидиған тәсиригә җаваб тәләп қилған. Әнглийә ташқи ишлар министирлиқи хадими марк фиәлд һөкүмәткә вакалитән җаваб берип: «әнглийә һөкүмитиниң хоңкоң вә хитай һөкүмитигә хәлқараниң ‹бир дөләттә икки хил түзүм'гә болған ишәнчисини давамлиқ сақлап қелишни тәшәббус қилидиғанлиқи» ни, хоңкоңниң чоқум «хитай-әнглийә ортақ баянати» ға вә хоңкоң асасий қануниниң капалити астидики йүксәк аптономийә билән қанун түзүмни давамлаштуруши тәкитләйдиғанлиқини билдүргән.

Алдинқи ай әнглийә ташқи ишлар вәкили җәрәмий һунт билән канада ташқи ишлар вәкили кирстиа фреланд ортақ баянат елан қилип, мубада хоңкоң һөкүмити «қачқунлар низами» ға түзитиш киргүзсә, хоңкоңниң хәлқарадики образиға тәсир йәткүзүпла қалмай, «хитай-әнглийә ортақ баянати» да тилға елинған һәқ-һоқуқлар вә әркинликкиму сәлбий тәсир көрситидиғанлиқини ипадә қилишқаниди.

Җәнубий моңғулийә мустәқиллиқ һәрикитиниң германийәдики вәкили тәмсилтон мундақ дәйду: «хитай билән америка оттурисидики сода урушиниң хитайни вәйран қилишини үмид қилимән. Чүнки, мәйли җәнубий моңғулийәликләр болсун, тибәтликләр болсун, уйғурлар болсун яки хоңкоң, тәйвәнликләр болсун, бу мустәбит һакимийәтни ялғуз йоқиталмайду. Хитай пәқәт бизниңла әмәс, дуняниңму ортақ дүшмини. Хитайниң таҗавузчилиқ қара нийитини ғәрб әллири аста-аста чүшинип йетиватиду. Дуня әллири бу таҗавузчиға ортақ қарши турушни вәзипә билидиған заман кәлди. Хоңкоңдики қаршилиқни шу сәвәбтин көплигән дөләтләр қоллимақта.»

Хоңкоң ахбарат васитилиридики учурлардин мәлум болушичә, алдимиздики бирқанчә күндә хоңкоңда көлими техиму зор болған намайишлар елип берилидикән. 12-Июндин башлап хоңкоңдики 3 чоң саһә иш ташлайдикән. Буниң бири, хоңкоңдики әң чоң ишчилар уюшмиси болған ‹маарип уюшмиси», иккинчиси хоңкоңдики 7 чоң алий, кәспий мәктәп, үчинчиси, хоңкоңдики параванлиқ тәшкилатлири, кәспий тәшкилатлар вә җәмийәтләр. Намайишчилар хоңкоң қанун турғузуш комитети алдида «қачқунлар низамиға түзитиш киргүзүш» кә қарши паалийәт елип баридикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт